از سیناپس تا فضا پیوند نور و معماری تجربه ادراکی و طراحی مبتنی بر شواهد در معماری انسان محور

معماری به عنوان بخشی از محیط ساخته شده همواره در تعامل مستقیم با ادراک هیجان و رفتار انسان قرار دارد؛ با این حال در بسیاری از رویکردهای رایج، طراحی سازوکارهای شناختی و عصبی موثر بر تجربه ی فضایی کمتر به صورت روشمند مورد توجه قرار گرفته اند. در دهه های اخیر پیشرفت های علوم اعصاب شناختی زمینه ی شکل گیری رویکرد نورومعماری را فراهم کرده است؛ رویکردی که می کوشد پیوندی علمی میان عملکرد مغز انسان و کیفیت فضاهای معماری برقرار سازد. با وجود توسعه ی این ادبیات همچنان خلا چارچوب هایی مشاهده می شود که بتوانند یافته های علوم اعصاب را به صورت منسجم در فرآیند طراحی معماری و طراحی مبتنی بر شواهد به کار گیرند. پژوهش حاضر با هدف تبیین رابطه ی میان نورومعماری، تجربه ادراکی فضا و طراحی مبتنی بر شواهد انجام شده است. روش پژوهش توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر تحلیل محتوای کیفی منابع منتخب از حوزه های معماری، علوم اعصاب شناختی و روانشناسی محیطی است. بر این اساس مولفه های فضایی کالبدی، فرآیندهای عصبی شناختی و پیامدهای ادراکی-روانی فضا شناسایی و در قالب یک چارچوب مفهومی ساماندهی شده اند. یافته های پژوهش نشان می دهد که تجربه ی ادراکی روانی فضا نقش متغیر میانجی را در ارتباط میان ویژگی های فضایی معماری و تصمیم های طراحی ایفا می کند. مولفه هایی نظیر نور، مقیاس، سازمان فضایی و پیچیدگی بصری از طریق فعال سازی فرآیندهای ادراکی و شناختی، مغز را به تجربه هایی چون احساس، امنیت، آرامش، خوانایی و لذت ادراکی منجر می کنند. بر این اساس مدل مفهومی پیشنهادی پژوهش نشان می دهد که طراحی مبتنی بر شواهد بدون توجه به تجربه ی ادراکی کاربران نمی تواند به طور کامل پاسخگوی اهداف معماری انسان محور باشد. نتایج پژوهش بر ضرورت ادغام یافته های علوم اعصاب در فرآیند طراحی معماری تاکید کرده و چارچوبی نظری برای کاهش فاصله ی میان دانش عصبی و عمل معماری ارائه می دهد. این چارچوب می تواند به عنوان مبنایی تحلیلی برای ارتقای کیفیت فضاهای آموزشی، درمانی و مسکونی مورد استفاده قرار گیرد و زمینه ساز توسعه ی پژوهش های تجربی آینده در حوزه ی نورومعماری باشد.

کلیدواژه ها:

نورومعماری ، تجربه ادراکی فضا ، طراحی مبتنی بر شواهد ، معماری انسان محور ، علوم اعصاب شناختی