نقش ایهام و استعاره در ایجاد لایه های معنایی معماری اسلامی و تاثیر آن بر مخاطبان (مطالعه تطبیقی مسجد کبود تبریز، مسجد شیخ لطف الله و گنبد سلطانیه)

این پژوهش به بررسی نقش ایهام و استعاره به عنوان آرایه های ادبی در ایجاد لایه های معنایی معماری اسلامی، با تمرکز بر مطالعه تطبیقی سه بنای تاریخی مسجد کبود تبریز دوره تیموری، مسجد شیخ لطف الله اصفهان دوره صفوی و گنبد سلطانیه دوره ایلخانی می پردازد. هدف اصلی تحلیل چگونگی ادغام ایهام ایجاد ابهام خلاقانه و معانی دوگانه عرفانی سیاسی و استعاره تشبیه نمادین عناصر فیزیکی به مفاهیم معنوی در کتیبه ها و عناصر بصری مانند رنگ، نور و نقش های هندسی و ارزیابی تاثیر آنها بر دو گروه مخاطبان خاص (اساتید) و دانشجویان رشته های هنر، ادبیات و معماری و عام رشته های دیگر است. این بررسی نشان می دهد چگونه این آرایه ها معماری را از ساختار مادی به فضایی مقدس و چندلایه تبدیل می کنند و به پایداری فرهنگی کمک می نمایند. روش تحقیق توصیفی-تحلیلی با رویکرد میان رشته ای است که بر پایه بررسی منابع ادبی معماری، تحلیل کتیبه ها و داده های نظرسنجی با مقیاس ۱-۱۰ از جامعه آماری ۱۰۰ نفر در دانشگاه پیام نور اصفهان انجام شده است. تحلیل آماری شامل محاسبه میانگین ها، واریانس و تفاوت ها با استفاده از نرم افزارهای محاسباتی است. یافته ها نشان می دهد ایهام در مسجد کبود لایه های عرفانی سیاسی ایجاد می کند (میانگین درک خاص ها ۸.۳ عام ها ۶.۲)، در شیخ لطف الله وحدت الهی را القاء می نماید (خاص ها ۸.۷ عام ها ۶.۵) و در سلطانیه معانی سیاسی کیهانی را لایه بندی می کند (خاص ها ۸.۰ عام ها ۵.۹). استعاره نیز آبی را به بهشت، گنبد طاووسی را به روشنایی الهی و هشت ضلعی را به وحدت ابدی تشبیه کرده و درک خاص ها را عمیق تر می سازد (میانگین کلی ۸.۱ نسبت به عام ها ۶.۱). ایهام عمق بیشتری دارد اما استعاره فراگیرتر است که این تفاوت ها اهمیت آموزش میان رشته ای را برای کاهش شکاف برجسته می سازد.

کلیدواژه ها:

ایهام ، استعاره ، کتیبه های معماری ، لایه های معنایی ، نمادشناسی