هوش مصنوعی و دگرگونی خودمختاری انسان: تحلیلی از اراده آزاد و مسئولیت اخلاقی در تصمیم سازی داده محور

گسترش سامانه های هوش مصنوعی در زندگی روزمره، پرسش های بنیادینی درباره حدود خودمختاری انسانی و معنای اراده آزاد مطرح کرده است. این مقاله نشان می دهد که سامانه های هوشمند با جهت دهی نامحسوس ترجیحات و بازآرایی افق انتخاب، شکل و دامنه تجربه خودمختاری انسانی را دگرگون و بازتعریف می کنند. پژوهش حاضر با رویکرد تحلیلی–انتقادی و بهره گیری از چارچوب اخلاق هوش مصنوعی، سه محور را بررسی می کند: (۱) نسبت میان پیش بینی الگوریتمی و شرایط امکان انتخاب انسان؛ (۲) پیامدهای اخلاقی و بازتعریف توزیع مسئولیت در محیط های هدایت شده الگوریتمی؛ و (۳) ضرورت تدوین اصول طراحی مسئولانه و چارچوب های نظارتی برای حفظ استقلال تصمیم گیری انسانی. مشارکت نظری مقاله در بهره گیری از رویکرد شبکه ای به عاملیت و مسئولیت است که امکان تحلیل دقیق تر «شکاف مسئولیتی» و بازتعریف نقش انسان و ماشین در تصمیم گیری های پیچیده را فراهم می آورد. نتایج نشان می دهد که خودمختاری انسانی در عصر هوش مصنوعی دچار دگرگونی ساختاری می شود؛ انسان همچنان مسئول است، اما بخش هایی از زنجیره تصمیم سازی—از جمع آوری داده تا پیشنهاد الگوریتمی—خارج از کنترل مستقیم او قرار دارند. به این ترتیب، چالش اصلی نه در توانایی فنی ماشین ها، بلکه در بازپیکربندی هنجاری رابطه انسان، الگوریتم و مسئولیت اخلاقی ظهور می کند و درک آن می تواند مسیر پژوهش های آتی در فلسفه ذهن، اخلاق فناوری و حکمرانی الگوریتمی را متحول سازد.

کلیدواژه ها:

هوش مصنوعی ، خودمختاری ، اراده آزاد ، مسئولیت اخلاقی