از سواد رسانه ای تا تربیت رسانه ای: گذار از مهارت به زیست رسانه ای

تحولات شتابان فناوری های ارتباطی، گسترش رسانه های دیجیتال و نفوذ روزافزون پلتفرم های مبتنی بر داده، موجب شده است که رسانه ها از نقش سنتی خود به عنوان ابزار انتقال پیام فراتر رفته و به یکی از مولفه های اصلی زیست بوم زندگی انسان تبدیل شوند. در چنین شرایطی، سواد رسانه ای به عنوان رویکردی برای توانمندسازی مخاطبان در دسترسی، تحلیل، ارزیابی و تولید پیام های رسانه ای توسعه یافته است. با این حال، تمرکز غالب این رویکرد بر ابعاد شناختی و مهارتی مواجهه با رسانه، موجب شده است برخی از نیازهای اساسی انسان در محیط رسانه ای، از جمله شکل گیری هویت، مدیریت رفتار رسانه ای، مسئولیت پذیری اجتماعی و کنشگری آگاهانه، کمتر مورد توجه قرار گیرد. پژوهش حاضر با بهره گیری از روش توصیفی تحلیلی و مبتنی بر مطالعه اسنادی، ضمن بازخوانی ادبیات سواد رسانه ای، آموزش رسانه ای و رویکرد زیست بوم رسانه ای، به تبیین مفهوم «تربیت رسانه ای» به عنوان چارچوبی فراتر از سواد رسانه ای می پردازد. یافته های پژوهش نشان می دهد که تربیت رسانه ای را می توان فرایندی مستمر، آگاهانه و هدفمند برای آماده سازی افراد جهت زیستن اخلاقی، مسئولانه و اثربخش در زیست بوم رسانه ای دانست. بر این اساس، مدل مفهومی پژوهش در چهار لایه شامل آگاهی رسانه ای، تحلیل رسانه ای، خودتنظیمی رسانه ای و کنشگری رسانه ای ارائه می شود. این مدل نشان می دهد که مواجهه مطلوب با رسانه صرفا در سطح شناخت و تحلیل پیام متوقف نمی شود، بلکه تا سطح مدیریت رفتار رسانه ای و مشارکت مسئولانه در محیط رسانه ای امتداد می یابد. همچنین، «بلوغ رسانه ای» به عنوان برونداد نهایی و هدف غایی فرایند تربیت رسانه ای معرفی می شود. نتایج پژوهش حاکی از آن است که تربیت رسانه ای می تواند به عنوان چارچوبی جامع برای بازاندیشی در برنامه های آموزشی، فرهنگی و سیاست گذاری های رسانه ای در عصر رسانه های فراگیر مورد استفاده قرار گیرد و زمینه توسعه الگوهای نوین آموزش و توانمندسازی شهروندان را فراهم سازد.

کلیدواژه ها:

تربیت رسانه ای ، سواد رسانه ای ، زیست بوم رسانه ای ، بلوغ رسانه ای ، خودتنظیمی رسانه ای ، کنشگری رسانه ای