از نظام ارباب و رعیتی تا نظام واگذاری اراضی: تحلیل حقوقی و ساختاری اصلاحات ارضی در ایران

اصلاحات ارضی در ایران از مهم ترین تحولات حقوقی، اقتصادی و اجتماعی تاریخ معاصر است که با هدف دگرگونی نظام مالکیت زمین، تضعیف مناسبات ارباب و رعیتی و بهبود وضعیت کشاورزان به اجرا درآمد. این پژوهش با عنوان «از نظام ارباب و رعیتی تا نظام واگذاری اراضی: تحلیل حقوقی و ساختاری اصلاحات ارضی در ایران» در پی آن است که ماهیت، اهداف، سازوکارها و پیامدهای این فرایند را در دو دوره پیش و پس از انقلاب اسلامی بررسی کند. مسئله اصلی پژوهش آن است که اصلاحات ارضی تا چه اندازه توانسته است اهداف اعلامی خود، از جمله عدالت ارضی، افزایش بهره وری و بازسازی روابط تولید در روستا را محقق سازد. روش پژوهش توصیفی تحلیلی با رویکرد تاریخی حقوقی است و داده ها بر پایه اسناد، قوانین، مقررات و منابع کتابخانه ای گردآوری شده اند. یافته ها نشان می دهد که اصلاحات ارضی، با وجود تضعیف مالکیت بزرگ، فروپاشی نسبی نظام سنتی روستا و تغییر در ساخت اجتماعی و سیاسی آن، به دلیل غلبه ملاحظات سیاسی، توزیع نابرابر منافع، محرومیت برخی گروه های روستایی، خردشدن اراضی و ضعف حمایت های نهادی، نتوانست به تحقق کامل عدالت ارضی و توسعه پایدار کشاورزی بینجامد. همچنین پس از انقلاب، مسئله زمین از تقسیم اراضی به تعیین تکلیف حقوقی، تثبیت مالکیت و صدور اسناد رسمی منتقل شد.

کلیدواژه ها:

اصلاحات ارضی ، نظام ارباب و رعیتی ، واگذاری اراضی ، مالکیت اراضی کشاورزی ، حقوق اراضی ، نسق زراعی ، خرده مالکی.