تاثیر ارتباط موثر معلم و دانش آموز بر پیشرفت تحصیلی و تربیتی دانش آموزان

پژوهش حاضر با هدف بررسی تاثیر ارتباط موثر معلم و دانش آموز بر پیشرفت تحصیلی و تربیتی دانش آموزان در مقطع متوسطه دوم شهر تهران انجام شد. این مطالعه از نوع همبستگی با رویکرد کمی و مبتنی بر مدل یابی معادلات ساختاری بود که در آن رابطه بین کیفیت ارتباط معلم-دانش آموز، پیشرفت تحصیلی (معدل و نمرات استاندارد) و پیشرفت تربیتی (شاخص های رشد اخلاقی، مسئولیت پذیری و مشارکت اجتماعی) مورد آزمون قرار گرفت. جامعه آماری شامل کلیه دانش آموزان پسر و دختر مقطع متوسطه دوم مناطق ۲، ۶ و ۱۲ شهر تهران در سال تحصیلی ۱۴۰۳-۱۴۰۴ بود که با استفاده از روش نمونه گیری خوشه ای چندمرحله ای، تعداد ۴۵۰ دانش آموز (۲۳۰ دختر و ۲۲۰ پسر) به عنوان نمونه انتخاب شدند. ابزارهای گردآوری داده ها شامل پرسشنامه کیفیت ارتباط معلم-دانش آموز (QTI)، پرسشنامه رفتارهای تربیتی، پرسشنامه انگیزه تحصیلی والرند، پرسشنامه خودکارآمدی تحصیلی، و همچنین معدل تحصیلی نیمسال اول و دوم به عنوان شاخص عینی پیشرفت تحصیلی بود. یافته های حاصل از تحلیل مسیر نشان داد که ارتباط موثر معلم-دانش آموز با ضریب مسیر ۰.۴۲ به طور مستقیم و مثبت بر پیشرفت تحصیلی تاثیر دارد و این تاثیر از طریق متغیرهای میانجی انگیزه تحصیلی (ضریب غیرمستقیم ۰.۲۳) و خودکارآمدی (ضریب غیرمستقیم ۰.۱۸) نیز اعمال می شود. همچنین تاثیر ارتباط موثر بر پیشرفت تربیتی با ضریب مسیر ۰.۵۱ معنادار بود که نشان دهنده نقش برجسته تر ارتباط در تربیت اخلاقی و اجتماعی نسبت به پیشرفت صرفا تحصیلی است. نتایج تحلیل تعدیل گری نیز نشان داد که جنسیت و پایه تحصیلی، رابطه بین ارتباط معلم-دانش آموز و پیشرفت را تعدیل نمی کنند، اما رشته تحصیلی (علوم انسانی در مقایسه با علوم پایه و فنی-مهندسی) تاثیر تعدیل گرانه معناداری داشت و نشان داد که در رشته های علوم انسانی، ارتباط موثر نقش بیشتری در پیشرفت تحصیلی و تربیتی ایفا می کند. مدل نهایی پژوهش با شاخص های برازش خوب (CFI=۰.۹۶, RMSEA=۰.۰۵, SRMR=۰.۰۴) تایید شد و در مجموع، متغیرهای پژوهش توانستند ۶۴ درصد از واریانس پیشرفت تحصیلی و ۵۸ درصد از واریانس پیشرفت تربیتی را تبیین نمایند. بر اساس یافته ها، مولفه های حمایت عاطفی، احترام متقابل و بازخورد سازنده، بیشترین سهم را در ارتباط موثر داشتند و مولفه کنترل و سلطه گری معلم، با پیشرفت تحصیلی رابطه منفی و معنادار نشان داد. این یافته ها ضرورت توانمندسازی معلمان در حوزه ارتباطات انسانی و مهارت های بین فردی، طراحی برنامه های مداخلاتی مبتنی بر بهبود جو عاطفی کلاس، و بازنگری در برنامه های تربیت معلم را به وضوح آشکار می سازد و بر خلاف نگرش های سنتی که معلم را صرفا به عنوان انتقال دهنده دانش می دانند، بر نقش های چندگانه او به عنوان مربی، مشاور و الگوی رفتاری تاکید دارد. در پایان، پیشنهادهایی برای بهبود کیفیت ارتباطی معلمان با دانش آموزان، طراحی نظام های پاداش مبتنی بر کیفیت تعاملات، و برگزاری کارگاه های مهارت های ارتباطی در سطح مدارس ارائه شده است.

کلیدواژه ها:

ارتباط معلم-دانش آموز ، پیشرفت تحصیلی ، پیشرفت تربیتی ، انگیزه تحصیلی ، خودکارآمدی