بررسی تطبیقی مفهوم «عشق» در غزلیات حافظ و مولوی با تاکید بر روان شناسی یونگ

عشق در ادبیات عرفانی فارسی، فراتر از یک احساس عاطفی ساده، به مثابه هسته مرکزی هستی شناسی و معرفت شناسی شاعران بزرگی چون حافظ و مولوی تبیین شده است. اگرچه هر دو شاعر از ستون های اصلی شعر عرفانی محسوب می شوند، اما زاویه دید آن ها به پدیده عشق ریشه در جهان بینی و تجربه های معنوی متفاوتی دارد. هدف از این مقاله، بررسی تطبیقی مفهوم «عشق» در غزلیات حافظ و اشعار مولوی با تکیه بر چارچوب نظری روان شناسی تحلیلی کارل گوستاف یونگ است تا ابعاد نمادین و ناخودآگاه این مفاهیم کشف و تحلیل گردد. این مقاله از نظر هدف، بنیادی-کاربردی و از نظر ماهیت و روش، توصیفی-تحلیلی با رویکردی کتابخانه ای و اسنادی است. یافته های به دست آمده نشان می دهد که در منظومه ی فکری مولوی، عشق تجلی گر کهن الگوی «آنیم» و نیروی محرکه ای برای عبور از هویت محدود اگو (Ego) و رسیدن به «خود کامل» (Self) و فنا فی الله است؛ مسیری خطی و صعودی که در آن عقلانیت سطحی در برابر شور ناخودآگاه شکسته می شود تا یگانگی با حقیقت مطلق حاصل آید. در مقابل، عشق در غزلیات حافظ، بازتاب دهنده ی دیالکتیک ظاهر و باطن و شخصیت کهن الگوی «رند» است که تلاش دارد تعادلی میان خودآگاه (عقل و شرع) و ناخودآگاه (عشق و شهود) برقرار کند. مسیر حافظ، دایره وار و درون نگر است و بر پذیرش تضادها، پذیرش سایه و زیستن در لحظه ی حال حاضر، بدون نیاز به ترک دنیا، تاکید دارد. و مقایسه ی تطبیقی نشان می دهد که اگرچه مولوی و حافظ هر دو عشق را کلید گشودن درهای ناخودآگاه و رسیدن به حقیقت عمیق تر وجود می دانند، اما مسیرهای سلوک آن ها متفاوت است. مولوی به سمت «فردیت یافتگی فراسوی فردی» و حل شدن در کل هستی میل دارد، در حالی که حافظ به دنبال «فردیت یافتگی درون جهانی» و یکپارچگی روانی در بستر زندگی انسانی است. این مقاله نشان می دهد که ادبیات عرفانی با استفاده از نمادهای غنی، می تواند به عنوان آینه ای برای شناخت لایه های پنهان روان انسان عمل کند و چارچوب های روان شناسی مدرن مانند یونگ، قابلیت تبیین عمیق تر ابعاد روانی و معنوی این اشعار را دارند.

کلیدواژه ها:

عشق ، حافظ ، مولوی ، روان شناسی یونگ ، کهن الگو ، ناخودآگاه جمعی ، فردیت یافتگی ، تحلیل محتوای کیفی