تحلیل روان شناختی تعامل عقل و نقل در اندیشه اسلامی؛ بازخوانی کتاب «پلی میان عقل و نقل» با تاکید بر انسجام شناختی، سلامت روان و رشد شخصیت

نسبت میان عقل و نقل، یکی از بنیادی ترین مباحث معرفت شناسی در اندیشه اسلامی است که طی قرون متمادی محور گفت وگوهای کلامی، فلسفی و تفسیری بوده است. کتاب «پلی میان عقل و نقل؛ تحلیلی معاصر بر مکاتب کلامی و فلسفی با تاکید بر ظرفیت های معرفتی و روان شناختی» با رویکردی تطبیقی، تلاش می کند نشان دهد که عقل و نقل نه دو منبع متعارض، بلکه دو رکن مکمل در فرآیند شناخت حقیقت و هدایت انسان هستند. مقاله حاضر با تکیه بر محتوای کتاب و تحلیل میان رشته ای آن، ظرفیت های روان شناختی تعامل عقل و نقل را بررسی می کند. روش پژوهش حاضر از نوع تحلیل محتوای کیفی است و داده های آن از مباحث نظری کتاب استخراج شده است. یافته ها نشان می دهد که تعامل متوازن عقل و نقل می تواند در شکل گیری انسجام شناختی، کاهش تعارض های ذهنی، تقویت هویت دینی، رشد اخلاقی، خودتنظیمی، معناجویی، افزایش تاب آوری و ارتقای سلامت روان نقش اساسی ایفا کند. همچنین بررسی دیدگاه مکاتب کلامی نشان می دهد که اختلاف میان این مکاتب، تنها اختلافی معرفتی نیست، بلکه بازتابی از تفاوت در شیوه های پردازش شناختی، ارزیابی اطلاعات، تصمیم گیری و سازمان دهی نظام باورهای انسان است. دیدگاه های فیلسوفان و متکلمان مسلمان درباره جایگاه عقل، ظرفیت مناسبی برای تبیین بسیاری از مفاهیم روان شناسی شناختی، روان شناسی شخصیت، روان شناسی دین و روان شناسی رشد فراهم می آورد و نشان می دهد که بسیاری از آموزه های اسلامی قابلیت تحلیل در چارچوب نظریه های نوین روان شناختی را دارند (ابن سینا، ۱۴۰۴ق؛ غزالی، ۱۴۱۷ق؛ خواجه نصیرالدین طوسی، ۱۳۶۷؛ صدرالدین شیرازی، ۱۳۸۳؛ علامه طباطبایی، ۱۳۹۰؛ مطهری، ۱۳۷۸). نتایج پژوهش نشان می دهد که رویکرد تلفیقی کتاب، علاوه بر تبیین جایگاه عقل و نقل در نظام معرفتی اسلام، زمینه مناسبی برای توسعه مطالعات میان رشته ای میان علوم اسلامی و روان شناسی فراهم می آورد. این رویکرد می تواند در طراحی الگوهای ارتقای سلامت روان، آموزش اخلاق، تربیت دینی، پیشگیری از تعارض های شناختی و تقویت هویت فردی و اجتماعی مورد استفاده قرار گیرد. ازاین رو، بازخوانی روان شناختی کتاب نه تنها به فهم عمیق تر مباحث کلامی و فلسفی کمک می کند، بلکه افق های تازه ای را برای پژوهش های میان رشته ای در حوزه دین و روان شناسی می گشاید.

کلیدواژه ها:

عقل ، نقل ، روان شناسی ، سلامت روان ، انسجام شناختی ، هویت دینی ، معناجویی ، رشد شخصیت ، فلسفه اسلامی ، کلام اسلامی.