ذهن آگاهی مدرسه ای به عنوان روش تقویت خودتنظیمی هیجانی دانش آموزان

پژوهش حاضر با هدف بررسی تاثیر برنامه ذهن آگاهی مدرسه ای بر تقویت خودتنظیمی هیجانی دانش آموزان دوره متوسطه اول و ارائه مدلی برای تبیین مکانیسم های اثرگذاری این رویکرد بر مولفه های خودتنظیمی هیجانی انجام شد. روش پژوهش از نوع نیمه آزمایشی با طرح پیش آزمون-پس آزمون با گروه کنترل و دوره پیگیری سه ماهه بود. جامعه آماری شامل تمامی دانش آموزان پسر پایه نهم شهر اصفهان در سال تحصیلی ۱۴۰۴-۱۴۰۳ بود که با روش نمونه گیری خوشه ای چندمرحله ای، تعداد ۷۲ نفر (۳۶ نفر گروه آزمایش و ۳۶ نفر گروه کنترل) انتخاب شدند. گروه آزمایش به مدت ۱۴ جلسه ۷۰ دقیقه ای (هر هفته دو جلسه) تحت برنامه ذهن آگاهی مدرسه ای (شامل تمرینات تنفس آگاهانه، اسکن بدن، مشاهده افکار بدون قضاوت، گوش دادن آگاهانه، حرکت آگاهانه، و تمرینات شفقت به خود) قرار گرفتند، در حالی که گروه کنترل هیچ مداخله ای دریافت نکردند. ابزارهای پژوهش شامل پرسشنامه خودتنظیمی هیجانی با ۲۴ گویه و چهار مولفه (شناخت هیجانی، کنترل تکانه، تنظیم هیجانات منفی و استفاده از راهبردهای تنظیم هیجانی) و همچنین پرسشنامه ذهن آگاهی با ۲۰ گویه و چهار مولفه (حضور ذهنی، عدم قضاوت، توصیف و مشاهده) بود که روایی و پایایی آن ها تایید شد. داده ها با استفاده از تحلیل کوواریانس چندمتغیره و یک متغیره، تحلیل واریانس با اندازه گیری مکرر و آزمون تعقیبی بونفرونی با نرم افزارهای تخصصی تحلیل شدند. یافته ها نشان داد که برنامه ذهن آگاهی مدرسه ای به طور معناداری باعث افزایش خودتنظیمی هیجانی کل (۰۵/۰>P و ۴۵/۵۸=F) و همچنین افزایش تمامی مولفه های خودتنظیمی هیجانی (شناخت هیجانی، کنترل تکانه، تنظیم هیجانات منفی و استفاده از راهبردهای تنظیم هیجانی) در گروه آزمایش نسبت به گروه کنترل شده است. بیشترین تاثیر بر مولفه تنظیم هیجانات منفی (مجذور اتا ۴۷۲/۰) و کنترل تکانه (مجذور اتا ۴۵۶/۰) و کمترین تاثیر بر مولفه شناخت هیجانی (مجذور اتا ۳۲۴/۰) مشاهده شد. همچنین، نتایج نشان داد که ذهن آگاهی مدرسه ای به طور معناداری باعث افزایش مولفه های حضور ذهنی و عدم قضاوت در گروه آزمایش شده است. نتایج تحلیل پیگیری نشان داد که تاثیرات مداخله بر خودتنظیمی هیجانی در دوره پیگیری سه ماهه با کاهش جزئی اما غیرمعنادار، همچنان پایدار باقی مانده است. بر اساس یافته ها، ذهن آگاهی مدرسه ای با افزایش آگاهی از لحظه حال، کاهش قضاوت های خودکار، تقویت مشاهده بدون واکنش، و پرورش شفقت به خود، می تواند به عنوان یک روش موثر و غیرتهاجمی در تقویت خودتنظیمی هیجانی دانش آموزان عمل کند و این رویکرد، با توانمندسازی دانش آموزان در مدیریت هیجانات، کاهش واکنش های تکانشی و افزایش انعطاف پذیری روانی، می تواند به بهبود سلامت روان، کاهش اضطراب و افسردگی، و افزایش عملکرد تحصیلی منجر شود. با وجود محدودیت هایی مانند محدود بودن به جامعه پسرانه و وابستگی به خودگزارش دهی، پیشنهاد می شود که نظام آموزشی کشور با گنجاندن برنامه های ذهن آگاهی در برنامه های درسی، توانمندسازی معلمان و مشاوران، و ایجاد فضای آرام و آگاهانه در مدارس، به تدریج به سمت ارتقای سلامت هیجانی و روانی دانش آموزان حرکت کند.

کلیدواژه ها:

ذهن آگاهی مدرسه ای ، خودتنظیمی هیجانی ، تنظیم هیجانات ، کنترل تکانه ، دانش آموزان