اخلاق در عصر هوش مصنوعی از منظر قرآن و سنت (بررسی مسئولیت پذیری، حقیقت و دروغ در دنیای دیجیتال)

پژوهش حاضر با هدف بررسی اخلاق در عصر هوش مصنوعی از منظر قرآن و سنت با تاکید بر سه مولفه مسئولیت پذیری، حقیقت و دروغ در دنیای دیجیتال انجام شد. این پژوهش با رویکرد کیفی و به روش تحلیل محتوای استقرایی آیات قرآن کریم و روایات معصومین علیهم السلام صورت پذیرفت. جامعه تحلیلی شامل تمامی آیات قرآن کریم و روایات مرتبط با مفاهیم اخلاقی مسئولیت پذیری، صدق و کذب بود که با استفاده از نرم افزارهای جامع التفاسیر و درایه النور و بر اساس کلیدواژه های مرتبط، تعداد ۱۲۷ آیه و ۸۹ روایت شناسایی و به روش نمونه گیری هدفمند انتخاب شدند. تحلیل داده ها با روش تحلیل محتوای کیفی در سه مرحله کدگذاری باز، محوری و گزینشی انجام گردید. نتایج نشان داد که از منظر قرآن و سنت، مسئولیت پذیری در عصر هوش مصنوعی بر سه اصل بنیادین «نظارت الهی بر اعمال» (برگرفته از آیه «انا کنا نستنسخ ما کنتم تعملون»)، «اختیار و اراده انسانی به عنوان مبنای تکلیف» و «تعلق مسئولیت به عامل انسانی نه ابزار» استوار است. در باب حقیقت و دروغ، قرآن کریم با تاکید بر مفهوم «قول سدید» و «شهادت حق»، تولید و انتشار محتوای ساختگی توسط هوش مصنوعی را مصداق «افتراء» و «کذب» دانسته و بر ضرورت «تبیین» و «تصدیق» اطلاعات تاکید دارد. آیات «یا ایها الذین آمنوا اتقوا الله وقولوا قولا سدیدا» و «ولا تقف ما لیس لک به علم» به عنوان دو اصل اساسی در مواجهه با اطلاعات دیجیتال شناسایی شدند. همچنین یافته ها نشان داد که فریب های بصری و صوتی هوش مصنوعی (دیپ فیک) در چارچوب مفاهیم قرآنی «زخرف القول» و «تزیین الباطل» قابل تحلیل است. این پژوهش یک الگوی اخلاقی چهارلایه شامل لایه های «نظارت و آگاهی»، «صدق و امانت»، «عدالت و انصاف» و «مسئولیت پذیری و پاسخگویی» برای کاربست در توسعه و استفاده از هوش مصنوعی ارائه می دهد. نتایج این پژوهش می تواند مبنایی برای تدوین منشور اخلاقی هوش مصنوعی از منظر اسلامی باشد.

کلیدواژه ها:

اخلاق اسلامی ، هوش مصنوعی ، مسئولیت پذیری ، حقیقت و دروغ ، دنیای دیجیتال ، قرآن و سنت ، دیپ فیک ، قول سدید