نقش برنامه های درسی مبتنی بر پروژه در پرورش تفکر انتقادی و حل مسئله در علوم اجتماعی

پژوهش حاضر با هدف بررسی نقش برنامه های درسی مبتنی بر پروژه در پرورش مهارت های تفکر انتقادی و حل مسئله در درس علوم اجتماعی انجام شد. یادگیری مبتنی بر پروژه به عنوان یکی از رویکردهای نوین آموزشی دانش آموزمحور، با تاکید بر یادگیری فعال، کاوشگری، همکاری و مواجهه با مسائل اصیل و واقعی، ظرفیت بالایی برای پرورش مهارت های شناختی سطح بالا از جمله تفکر انتقادی و حل مسئله دارد. این پژوهش با رویکرد آمیخته اکتشافی در دو مرحله کیفی و کمی اجرا گردید. در مرحله کیفی، با استفاده از روش تحلیل محتوای استقرایی، مبانی نظری یادگیری مبتنی بر پروژه، تفکر انتقادی و حل مسئله در حوزه علوم اجتماعی تحلیل شد. همچنین با روش پدیدارشناسی، تجارب زیسته ۱۶ معلم مطالعات اجتماعی و ۲۰ دانش آموز مقطع متوسطه اول و دوم از اجرای برنامه های درسی پروژه محور از طریق مصاحبه های نیمه ساختاریافته عمیق واکاوی گردید. در مرحله کمی، با روش نیمه آزمایشی با طرح پیش آزمون-پس آزمون با گروه گواه، اثربخشی برنامه درسی پروژه محور علوم اجتماعی بر روی ۱۲۰ دانش آموز (۶۰ نفر گروه آزمایش و ۶۰ نفر گروه گواه) در یک نیمسال تحصیلی آزمون شد. ابزارهای گردآوری داده شامل پرسشنامه تفکر انتقادی کالیفرنیا (فاسیونه و فاسیونه، ۱۹۹۲) در پنج مولفه تحلیل، استنباط، ارزشیابی، استدلال استقرایی و استدلال قیاسی، و آزمون حل مسئله اجتماعی (محقق ساخته بر اساس مدل دی زوریلا و نزو، ۲۰۰۱) در چهار مولفه تعریف مسئله، تولید راه حل های بدیل، تصمیم گیری و اجرا و ارزشیابی بود. روایی پرسشنامه ها با تحلیل عاملی تاییدی و پایایی با آلفای کرونباخ (تفکر انتقادی: ۸۷/۰، حل مسئله: ۸۵/۰) تایید شد. تحلیل داده ها با روش تحلیل مضمون در بخش کیفی و تحلیل کوواریانس چندمتغیره در بخش کمی انجام شد. یافته های کیفی به شناسایی چهار مضمون اصلی شامل «یادگیری عمیق و معنادار»، «تقویت مهارت های پژوهش و کاوشگری»، «چالش های اجرایی و ساختاری» و «توسعه شایستگی های اجتماعی» منجر گردید. نتایج کمی نشان داد که اجرای برنامه درسی پروژه محور در علوم اجتماعی به طور معناداری موجب افزایش تفکر انتقادی (با اندازه اثر ۴۸/۰) و مهارت حل مسئله (با اندازه اثر ۴۴/۰) در گروه آزمایش نسبت به گروه گواه شده است. تحلیل ابعاد نشان داد که بیشترین تاثیر بر مولفه های «تحلیل» و «ارزشیابی» در تفکر انتقادی و «تولید راه حل های بدیل» و «تصمیم گیری» در حل مسئله بوده است. یافته ها نشان داد که ماهیت میان رشته ای و مسئله محور علوم اجتماعی، این درس را به بستری ایده آل برای اجرای برنامه های درسی پروژه محور تبدیل کرده است. این پژوهش الگویی عملی برای طراحی و اجرای برنامه درسی پروژه محور در علوم اجتماعی ارائه می دهد.

کلیدواژه ها:

برنامه درسی مبتنی بر پروژه ، تفکر انتقادی ، حل مسئله ، علوم اجتماعی ، یادگیری فعال ، آموزش دانش آموزمحور