بررسی کیفی ادراک آتش نشانان شهر مشهد از نقش هوش هیجانی در مدیریت استرس شغلی

پژوهش حاضر با هدف واکاوی و درک عمیق ادراک آتش نشانان شهر مشهد از نقش هوش هیجانی در مدیریت استرس شغلی انجام شد. با توجه به ماهیت بحران محور و پرخطر شغل آتش نشانی، درک چگونگی استفاده از ظرفیت های هیجانی برای مقابله با فشارهای روانی خردکننده در صحنه عملیات ضرورتی حیاتی دارد. این مطالعه از نظر هدف، کاربردی و از نظر ماهیت، در زمره پژوهش های کیفی با راهبرد تحلیل مضمون است. مشارکت کنندگان پژوهش شامل ۱۴ نفر از کارکنان عملیاتی سازمان آتش نشانی و خدمات ایمنی شهرداری مشهد بودند که به روش نمونه گیری هدفمند از نوع ملاک محور (با شرط حداقل ۵ سال سابقه کار عملیاتی) انتخاب شدند. فرآیند گردآوری داده ها از طریق مصاحبه های نیمه ساختاریافته عمیق انجام گرفت و تا رسیدن به اشباع نظری ادامه یافت. تحلیل داده ها بر اساس الگوی شش مرحله ای براون و کلارک و با استفاده از کدگذاری باز، محوری و انتخابی صورت پذیرفت. جهت اطمینان از روایی و پایایی یافته ها، از معیارهای چهارگانه گوبا و لینکلن استفاده شد. تحلیل یافته ها نشان داد که ادراک آتش نشانان از نقش هوش هیجانی در مدیریت استرس در قالب ۵ مضمون اصلی سازمان دهی می شود: «خودنظارتی هیجانی در میدان عملیات»، «خونسردی تاکتیکی و کنترل تکانه»، «همدلی حرفه ای و انسجام تیمی»، «بازسازی شناختی پس از بحران» و «ارتباطات اثربخش در شرایط اضطراری». نتایج حاکی از آن بود که آتش نشانان با استفاده از خودآگاهی لحظه ای و کنترل رفتارهای شتاب زده (تکانه)، از غلبه ترس بر منطق در حین عملیات جلوگیری می کنند. همچنین، همدلی و درک وضعیت روانی همکاران به عنوان عاملی در تقویت انسجام تیمی و کاهش استرس جمعی شناسایی شد. علاوه بر این، توانایی تخلیه هیجانی و معنابخشی به حوادث تلخ پس از پایان ماموریت، نقش کلیدی در جلوگیری از فرسودگی شغلی ایفا می کند. در نهایت، یافته های پژوهش تبیین کرد که هوش هیجانی در حرفه آتش نشانی فراتر از یک سازه روان شناختی، به عنوان یک ضرورت عملیاتی و ابزاری برای حفظ ایمنی و ارتقای کیفیت تصمیم گیری در بحران عمل می کند. بر اساس نتایج، پیشنهاد می گردد برنامه های آموزشی مبتنی بر مولفه های هوش هیجانی در پروتکل های توانمندسازی نیروهای عملیاتی گنجانده شود.

کلیدواژه ها:

هوش هیجانی ، استرس شغلی ، آتش نشانان ، پژوهش کیفی ، تحلیل مضمون