ارائه چارچوبی برای توانمندسازی شهروندان در فرآیند طراحی شهری مبتنی بر رویکرد «علم طراحی شهروندی»

در دهه های اخیر، رویکردهای سنتی برنامه ریزی شهری که عمدتا از بالا به پایین و مبتنی بر نظر نخبگان هستند، نتوانسته اند پاسخگوی نیازهای متنوع و پیچیده شهروندان باشند. هم زمان، گسترش فناوری های دیجیتال و آشنایی روزافزون شهروندان با ابزارهای هوش مصنوعی و تحلیل داده، زمینه را برای ظهور رویکردی نوین به نام «علم طراحی شهروندی» (Citizen Design Science) فراهم کرده است. این رویکرد که در سال ۲۰۲۶ در مجله معتبر EPJ Data Science معرفی شده، ترکیبی از مشارکت شهروندی، علم داده، هوش مصنوعی و علم طراحی است که به شهروندان غیرمتخصص امکان می دهد تا مستقیما در فرآیند طراحی شهری نقش ایفا کنند . این مقاله با هدف طراحی چارچوبی برای پیاده سازی رویکرد علم طراحی شهروندی در بافت های شهری ایران تدوین شده است. روش تحقیق ترکیبی از مرور نظام مند منابع، تحلیل تطبیقی تجارب جهانی (شامل پروژه های Future Cities Laboratory در سنگاپور و نمونه های موفق در ترکیه) و طراحی چارچوب مفهومی با اعتبارسنجی از طریق گروه کانونی است . یافته ها نشان می دهد که علم طراحی شهروندی با بهره گیری از ابزارهای ساده طراحی مشارکتی (نظیر Qua-kit)، تحلیل های ژئواسپیشیال و شبیه سازی های تعاملی، می تواند پلی میان دانش تخصصی برنامه ریزان و دانش بومی ساکنان ایجاد کند . چارچوب پیشنهادی شامل چهار مرحله اصلی است: (۱) توانمندسازی دیجیتال شهروندان و آشنایی با ابزارهای طراحی، (۲) جمع آوری داده های تجربه زیسته و دانش محلی، (۳) طراحی مشارکتی با استفاده از پلتفرم های تعاملی، و (۴) ارزیابی و بازخورد مستمر. این پژوهش نتیجه گیری می کند که علم طراحی شهروندی می تواند با تغییر نقش شهروندان از «مشارکت کنندگان منفعل» به «طراحان فعال»، ضمن افزایش حس تعلق و مالکیت، به طراحی فضاهای شهری پاسخگوتر و عادلانه تر منجر شود. با این حال، پیاده سازی این رویکرد با چالش هایی نظیر شکاف دیجیتال، زمان بر بودن فرآیندهای مشارکتی و ضرورت بازنگری در ساختارهای نهادی مدیریت شهری همراه است .

کلیدواژه ها:

علم طراحی شهروندی ، طراحی شهری مشارکتی ، شهروند الکترونیک ، توانمندسازی دیجیتال ، حکمرانی مشارکتی ، شهرهای پاسخگو