هوش مصنوعی در مدیریت ساخت: مروری نظام مند بر کاربردها، چالش ها و روندهای آینده

هوش مصنوعی طی سال های اخیر از یک موضوع حاشیه ای به یکی از پویاترین قلمروهای پژوهشی در مدیریت ساخت بدل شده است؛ به گونه ای که بخش بزرگی از انتشارات این حوزه تنها در دو سال اخیر پدید آمده و جهش پژوهشی از سال ۲۰۲۳ به سرعت تشدید شده است. هدف این مقاله، ارائه ی یک مرور نظام مند و یکپارچه از کاربردها، چالش ها و روندهای آینده ی هوش مصنوعی در مدیریت ساخت، و تبیین دلالت های آن برای صنعت ساخت ایران است. این پژوهش بر پایه ی سنتز بدنه ای از مرورهای نظام مند و پژوهش های تجربی روز بین المللی (منتشرشده در مجلاتی چون( Automation in Construction، Buildings، Advanced Engineering Informatics، Engineering Applications of Artificial Intelligence و Journal of Management in Engineering) به همراه منابع فارسی، انجام شده و از منطق مرور نظام مند مبتنی بر PRISMA بهره می برد. یافته ها نشان می دهد که خانواده ی روش ها از یادگیری ماشین و یادگیری عمیق به سوی یادگیری تقویتی، یادگیری فدرال، دوقلوی دیجیتال و در نهایت هوش مصنوعی مولد و مدل های زبانی بزرگ گسترش یافته است؛ و کاربردها سراسر چرخه ی عمر پروژه از طراحی و برآورد هزینه و زمان بندی تا پایش اجرا، مدیریت ایمنی، کنترل کیفیت و بهره برداری را دربر می گیرد. مدیریت ایمنی به عنوان فعال ترین حوزه ی پذیرش شناسایی شده است. در کنار دستاوردها، چالش های پابرجایی چون کیفیت و دسترس پذیری داده، تفسیرپذیری و جعبه سیاه بودن مدل ها، توهم زایی و ناپایداری استدلال، هزینه و پیچیدگی استقرار، حریم خصوصی و اخلاق، قابلیت هم کنش پذیری و شکاف مهارتی نیروی انسانی شناسایی شده اند. مقاله با ترسیم روندهای آینده (هوش مصنوعی عامل محور، چندوجهی، طراحی مولد و یکپارچگی با BIM و دوقلوی دیجیتال) و ارائه ی دلالت های راهبردی برای ایران، نقشه ی راهی برای پذیرش موثر و مسئولانه پیشنهاد می دهد.

کلیدواژه ها:

هوش مصنوعی ، مدیریت ساخت ، مرور نظام مند ، مدل های زبانی بزرگ ، دوقلوی دیجیتال ، مدیریت ایمنی ، چرخه ی عمر پروژه ، صنعت ساخت ایران.