تبیین الگو کارکرد اجتماعی در بازار ایرانی-اسلامی (مطالعه موردی : بازار تاریخی یزد)

با شنیدن نام بازار، در ذهن بسیاری تصویری از راسته های سرپوشیده، حجره های پی درپی و سراهای به هم پیوسته شکل می گیرد؛ تصویری که ریشه در تجربه ی تاریخی مردم از بازارهای سنتی دارد و طی نسل ها تثبیت شده است. پژوهش حاضر با تکیه بر این پیش زمینه ی ذهنی، به بررسی ساختار فضایی–اجتماعی بازار تاریخی یزد پرداخته و می کوشد نقش عناصر کالبدی را در شکل دهی به رفتارهای اجتماعی کاربران روشن کند. روش تحقیق بر پایه ی مطالعات اسنادی است و داده ها از منابع تاریخی، اسناد معماری، نقشه ها و پژوهش های معتبر پیشین گردآوری شده اند. این داده ها پس از استخراج، با بهره گیری از کدگذاری مفهومی، طبقه بندی موضوعی و تدوین ماتریس تحلیلی سامان دهی و تحلیل شده اند. نتایج نشان می دهد که بازار یزد همچون یک نظام منسجم فضایی–اجتماعی عمل می کند؛ جایی که راسته ها، سراها، تیمچه ها، گذرها و نقاط تقاطع، الگوهای متفاوتی از حرکت، مکث، توقف و تجمع را پدید می آورند و این الگوهای فضایی، کیفیت تعاملات اجتماعی را به طور مستقیم تحت تاثیر قرار می دهند. بر اساس تحلیل ماتریس داده ها، راسته ها محور هدایت جریان فعالیت ها هستند، سراها و تیمچه ها امکان شکل گیری تعاملات عمیق تر را فراهم می کنند و نقاط تقاطع به عنوان گره های اجتماعی–فضایی محل تبادل اطلاعات و تقویت پیوندهای اجتماعی اند. در نهایت، پژوهش چارچوب نظری فضا–رفتار–اجتماع را پیشنهاد می کند؛ چارچوبی که بر پیوستگی میان کالبد، رفتار فضایی و کیفیت اجتماع تاکید دارد و نشان می دهد هر دگرگونی در ساختار فیزیکی، رفتار کاربران را تغییر می دهد و این تغییر رفتاری، به بازتعریف روابط اجتماعی می انجامد. این الگو می تواند مبنایی برای تحلیل بازارهای سنتی دیگر شهرهای ایرانی–اسلامی و راهنمایی برای مداخلات مرمتی و برنامه ریزی شهری باشد.

کلیدواژه ها:

کارکرد اجتماعی ، بازاراسلامی ، فضای جمعی ، الگو رفتاری ، تعاملات اجتماعی