ارزیابی نقش محیط های شبه اجتماعی در بهبود انگیزه درمان و بازتوانی معتادان متجاهر مطالعه موردی: اردوگاه ترک اعتیاد دین پایه کرامت استان قم

پدیده اعتیاد در میان معتادان متجاهر، به ویژه در بسترهای شهری و حاشیه نشین، صرفا یک مسئله زیستی یا فردی نیست، بلکه بازتابی از گسست های اجتماعی، فروپاشی نقش های هویتی، طرد اجتماعی و محرومیت مزمن از تجربه زندگی عادی است. بر این اساس، پژوهش حاضر با هدف ارزیابی نقش محیط های شبه اجتماعی در بهبود انگیزه درمان و بازتوانی معتادان متجاهر انجام شد و اردوگاه دین پایه کرامت استان قم به عنوان مطالعه موردی انتخاب گردید. این اردوگاه با بهره گیری از رویکردی مبتنی بر بازسازی زیست جهان مددجو، علاوه بر مداخلات درمانی رایج، مجموعه ای از امکانات رفاهی و فرصت های اشتغال را در بطن برنامه بازتوانی خود ادغام کرده است. از جمله امکانات رفاهی می توان به کافی شاپ، رستوران، اتاق تولد و مناسبت های جمعی، گیم نت و بازی های فکری، باشگاه بدنسازی، زمین والیبال، کافه نان و شیرینی، سالن پیرایش و باغ پرندگان اشاره کرد. همچنین فرصت های اشتغال در بخش هایی نظیر دام پروری، کارخانه تولید لیوان کاغذی، بلوک زنی، گلخانه هیدروپونیک، کشاورزی، خیاطی، نانوایی، رستوران و خدمات حراستی فراهم شده است. خدمات تکمیلی شامل مشاوره های فردی و خانوادگی و پیگیری تا یک سال پس از پاکی در قالب مرکز ارتقای سلامت اجتماعی شهید رئیسی نیز بخش مکمل این مدل محسوب می شود. روش پژوهش از نوع پیمایشی-مقطعی بود و جامعه آماری شامل ۷۰۰ نفر از مددجویان ثابت اردوگاه بود که به صورت سرشماری کامل مورد مطالعه قرار گرفتند. ابزار گردآوری داده ها شامل پرسشنامه استاندارد انگیزه درمان و پرسشنامه محقق ساخته ارزیابی محیط شبه اجتماعی بود. داده ها با استفاده از نرم افزار SPSS و از طریق تحلیل های توصیفی و استنباطی شامل همبستگی و رگرسیون چندگانه تحلیل شدند. یافته ها نشان داد میانگین سنی مددجویان ۳۷.۸ سال بوده و نرخ ماندگاری در برنامه درمانی به ۹۱ درصد رسیده است. نتایج تحلیل همبستگی بیانگر رابطه مثبت و معنادار میان بهره مندی از امکانات رفاهی و سطح انگیزه درمان (r=۰.۴۶) بود. همچنین نتایج رگرسیون نشان داد که اشتغال درون اردوگاهی و استفاده از امکانات شبه اجتماعی در مجموع ۴۷ درصد از واریانس شاخص های بازتوانی را تبیین می کنند. تحلیل کیفی پاسخ ها نیز حاکی از آن بود که امکانات رفاهی نه تنها موجب افزایش رضایت مندی، بلکه سبب تقویت احساس تعلق اجتماعی، بازسازی عزت نفس، بهبود تصویر بدنی، کاهش تنش روانی و افزایش امید به آینده شده اند. مقایسه عملکردی اردوگاه کرامت با الگوهای متعارف تر نشان داد که ترکیب هدفمند رفاه، اشتغال، حمایت معنوی و پیگیری پس از درمان، با کاهش معنادار نرخ عود همراه بوده است.در جمع بندی می توان گفت محیط های شبه اجتماعی، زمانی که به صورت ساختاریافته و کرامت محور طراحی شوند، می توانند درمان اعتیاد را از سطح قطع مصرف به سطح بازسازی زندگی ارتقا دهند. بر این اساس، پیشنهاد می شود سیاست گذاران حوزه درمان معتادان متجاهر، توسعه مراکز مبتنی بر بازسازی نقش اجتماعی، اشتغال محوری، حمایت خانوادگی و طراحی فضاهای رفاهی هدفمند را در دستور کار قرار دهند. این پژوهش با تمرکز بر متغیر محیط شبه اجتماعی، چارچوبی کاربردی برای ارتقای اثربخشی مراکز بازتوانی ارائه می دهد.

کلیدواژه ها:

محیط شبه اجتماعی ، انگیزه درمان ، بازتوانی اعتیاد ، معتادان متجاهر ، اشتغال محور ، کرامت انسانی.