بررسی تطبیقی تفاوت نقش بزه دیده در عدالت کیفری سزادهنده و عدالت ترمیمی

پژوهش حاضر با هدف بررسی تطبیقی جایگاه و حقوق بزه دیده در دو الگوی عدالت کیفری سزادهنده و عدالت ترمیمی انجام شده است و می کوشد تفاوت های اساسی این دو رویکرد را در نحوه نگرش به بزه دیده تبیین کند .این پژوهش با بهره گیری از روش توصیفی تحلیلی و بر پایه مطالعه اسنادی و کتابخانه ای انجام شده است. مفاهیم نظری دو نظام عدالت کیفری در شش محور اصلی شامل تعریف جرم، تصاحب اختلاف، نقش بزه دیده، هدف غایی، ساختار فرایند و نگرش به زمان مورد مقایسه قرار گرفته است. همچنین، برای تبیین مبانی و علل این تفاوت ها از دیدگاه های مطرح در فلسفه حقوق و جرم شناسی انتقادی استفاده شده است. یافته های پژوهش نشان می دهد که تفاوت میان عدالت سزادهنده و عدالت ترمیمی ریشه در مبانی ماهوی و فلسفی متفاوت این دو رویکرد دارد. در عدالت سزادهنده، جرم به عنوان نقض قانون و تعرض به نظم عمومی تلقی می شود. در مقابل، عدالت ترمیمی جرم را پیش از هر چیز آسیب واردشده به افراد و روابط اجتماعی می داند. در این رویکرد، جبران خسارت های مادی و معنوی، ترمیم روابط آسیب دیده و احیای کرامت بزه دیده از اهداف اساسی به شمار می رود. همچنین نتایج نشان می دهد که هرچند عدالت سزادهنده در مواجهه با جرایم شدید و سازمان یافته از کارآمدی بیشتری برخوردار است، اما در بسیاری موارد نیازها و انتظارات بزه دیده را به طور کامل تامین نمی کند؛ در حالی که عدالت ترمیمی ظرفیت بالایی در احیای حقوق بزه دیدگان دارد، اما در برخی جرایم خشن و پیچیده با محدودیت های اجرایی مواجه است. نتایج پژوهش حاکی از آن است که هیچ یک از دو نظام عدالت سزادهنده و عدالت ترمیمی به تنهایی پاسخگوی تمامی نیازهای عدالت کیفری نیستند. ازاین رو، اتخاذ رویکردی تلفیقی و مکمل در سیاست جنایی مطلوب به نظر می رسد؛ به گونه ای که در جرایم شدید و سازمان یافته از ظرفیت های عدالت سزادهنده برای حفظ نظم و امنیت عمومی استفاده شود و در جرایم سبک، قابل گذشت و جرایم اطفال، سازوکارهای ترمیمی به کار گرفته شود.

کلیدواژه ها:

بزه دیده ، عدالت ، عدالت کیفری سزادهنده ، عدالت ترمیمی