کنترل و هدایت فضای مجازی؛ عامل کلیدی در سلامت اجتماعی دانش آموزان

پژوهش حاضر با هدف بررسی نقش کنترل و هدایت فضای مجازی بر سلامت اجتماعی دانش آموزان دوره متوسطه دوم و ارائه مدلی برای تبیین مکانیسم های اثرگذاری این کنترل بر ابعاد مختلف سلامت اجتماعی انجام شد. روش پژوهش از نوع ترکیبی با طرح متوالی اکتشافی بود که در بخش کیفی با استفاده از تحلیل تماتیک و مصاحبه با ۳۰ نفر از دانش آموزان، والدین، معلمان و متخصصان حوزه رسانه و روان شناسی، مولفه های کنترل و هدایت فضای مجازی و شاخص های سلامت اجتماعی استخراج گردید و در بخش کمی، پرسشنامه ای بر اساس یافته های کیفی طراحی و توسط ۴۲۰ نفر از دانش آموزان پایه دهم و یازدهم شهر تهران تکمیل شد. ابزارهای بخش کیفی شامل راهنمای مصاحبه نیمه ساختاریافته و چک لیست تحلیل محتوا و در بخش کمی شامل پرسشنامه محقق ساخته با ۴۸ گویه و هشت مولفه بود که روایی و پایایی آن تایید شد. داده های کیفی با روش تحلیل تماتیک و داده های کمی با آزمون های تحلیل عاملی تاییدی، آزمون تی تک نمونه ای و مدل سازی معادلات ساختاری با نرم افزارهای تخصصی تحلیل شدند. یافته های بخش کیفی به استخراج ۸ مولفه اصلی کنترل و هدایت فضای مجازی (شامل نظارت آگاهانه و هدفمند، آموزش سواد رسانه ای، تعیین محدودیت های زمانی و محتوایی، مشارکت در فعالیت های مجازی، تقویت تفکر انتقادی، ایجاد فضای گفت وگوی خانوادگی، الگوسازی والدین، و استفاده از فناوری های کنترل و فیلترینگ) و ۶ مولفه اصلی سلامت اجتماعی (شامل مشارکت اجتماعی، انسجام اجتماعی، پذیرش اجتماعی، شکوفایی اجتماعی، همبستگی اجتماعی و امنیت اجتماعی) منجر شد. در بخش کمی، نتایج تحلیل عاملی تاییدی نشان داد که مدل هشت عاملی کنترل و هدایت فضای مجازی و شش عاملی سلامت اجتماعی از برازش مطلوبی برخوردار است. همچنین، نتایج آزمون تی تک نمونه ای نشان داد که تمامی مولفه های کنترل و هدایت فضای مجازی به طور معناداری بالاتر از سطح متوسط ارزیابی شده اند و بالاترین میانگین مربوط به نظارت آگاهانه و هدفمند و آموزش سواد رسانه ای و کمترین مربوط به استفاده از فناوری های کنترل و فیلترینگ بود. نتایج مدل سازی معادلات ساختاری نشان داد که کنترل و هدایت فضای مجازی با ضریب مسیر ۵۲/۰ بر سلامت اجتماعی تاثیر مستقیم دارد و نقش واسطه ای تقویت تفکر انتقادی با ضریب غیرمستقیم ۲۴/۰ در این رابطه تایید شد. بر اساس یافته ها، کنترل و هدایت موثر فضای مجازی، با رویکردی متوازن شامل نظارت آگاهانه، آموزش سواد رسانه ای، تعیین محدودیت های معقول، مشارکت فعال، تقویت تفکر انتقادی، گفت وگوی خانوادگی و الگوسازی، می تواند به عنوان یک عامل کلیدی و تعیین کننده در ارتقای سلامت اجتماعی دانش آموزان در ابعاد مشارکت، انسجام، پذیرش، شکوفایی، همبستگی و امنیت اجتماعی عمل کند

کلیدواژه ها:

کنترل فضای مجازی ، سلامت اجتماعی ، سواد رسانه ای ، تفکر انتقادی ، دانش آموزان ، نظارت آگاهانه