مسئولیت پذیری اجتماعی دانش آموزان ؛ از کلاس درس تا جامعه

هدف پژوهش: پژوهش حاضر با هدف شناسایی ابعاد مسئولیت پذیری اجتماعی دانش آموزان، بررسی نقش مدرسه در پرورش این مهارت و ارائه راهکارهایی برای انتقال آن از کلاس درس به جامعه انجام شد.شیوه پژوهش: این پژوهش با رویکرد ترکیبی (آمیخته) و طرح متوالی اکتشافی در سال تحصیلی ۱۴۰۴-۱۴۰۵ اجرا گردید. در مرحله کیفی، با ۳۰ نفر از معلمان باتجربه، مدیران مدارس و متخصصان علوم تربیتی مصاحبه نیمه ساختیافته انجام شد و داده ها با روش تحلیل مضمون براون و کلارک (۲۰۰۶) تحلیل گردید. در مرحله کمی، ۴۲۰ نفر از دانش آموزان مقاطع متوسطه با روش نمونه گیری طبقه ای نسبتی انتخاب شدند. ابزارهای پژوهش شامل پرسشنامه محقق ساخته مسئولیت پذیری اجتماعی و پرسشنامه مشارکت اجتماعی بود. پایایی ابزارها با آلفای کرونباخ به ترتیب ۸۸/۰ و ۸۶/۰ تایید شد.یافته ها: تحلیل کیفی به شناسایی شش بعد اصلی مسئولیت پذیری اجتماعی دانش آموزان انجامید: «مسئولیت فردی»، «مسئولیت اخلاقی»، «مسئولیت اجتماعی-شهروندی»، «مسئولیت زیست محیطی»، «مسئولیت فرهنگی» و «مسئولیت اقتصادی». یافته های کمی نشان داد که برنامه های خدمات محور، مشارکت در شوراهای دانش آموزی و فعالیت های گروهی بیشترین تاثیر را بر تقویت مسئولیت پذیری اجتماعی دانش آموزان دارند. همچنین بین مشارکت دانش آموزان در فعالیت های مدرسه و سطح مسئولیت پذیری اجتماعی آنان رابطه مثبت و معنادار وجود داشت. تحلیل رگرسیون نشان داد که مولفه های «مشارکت در تصمیم گیری های مدرسه»، «حضور در فعالیت های گروهی» و «تعامل با جامعه محلی» توانستند ۴۳ درصد از واریانس مسئولیت پذیری اجتماعی را تبیین کنند.نتیجه گیری نهایی: مدرسه به عنوان دومین نهاد اجتماعی پس از خانواده، نقشی محوری در پرورش مسئولیت پذیری اجتماعی دانش آموزان ایفا می کند. انتقال این مهارت از کلاس درس به جامعه نیازمند رویکردی نظام مند شامل طراحی برنامه های خدمات محور، تقویت مشارکت دانش آموزان در اداره امور مدرسه، ایجاد ارتباط موثر با جامعه محلی و همکاری مستمر خانواده و مدرسه است. این یافته ها بر ضرورت بازنگری در برنامه های درسی و فعالیت های فوق برنامه مدارس برای تربیت نسلی مسئول، متعهد و مشارکت جو تاکید می کند.

کلیدواژه ها:

مسئولیت پذیری اجتماعی ، دانش آموزان ، مشارکت مدرسه ، برنامه های خدمات محور ، تربیت اجتماعی ، شهروندی فعال ، سال تحصیلی ۱۴۰۴-۱۴۰۵.