نقش آموزش و پرورش در تقویت هویت ملی و فرهنگی

پژوهش حاضر با هدف بررسی نقش آموزش و پرورش در تقویت هویت ملی و فرهنگی دانش آموزان دوره متوسطه و ارائه مدلی برای تبیین مکانیسم های اثرگذاری نظام آموزشی بر ابعاد مختلف هویت ملی و فرهنگی انجام شد. روش پژوهش از نوع ترکیبی با طرح متوالی اکتشافی بود که در بخش کیفی با استفاده از تحلیل محتوای اسناد و مصاحبه با ۲۵ نفر از متخصصان علوم تربیتی، برنامه ریزان درسی، معلمان و دانش آموزان، مولفه های هویت ملی و فرهنگی و نقش آموزش و پرورش در تقویت آن استخراج گردید و در بخش کمی، پرسشنامه ای بر اساس یافته های کیفی طراحی و توسط ۴۲۰ نفر از دانش آموزان پایه دهم و یازدهم شهر تهران تکمیل شد. ابزارهای بخش کیفی شامل راهنمای مصاحبه نیمه ساختاریافته و چک لیست تحلیل محتوا و در بخش کمی شامل پرسشنامه محقق ساخته با ۴۸ گویه و ده مولفه بود که روایی و پایایی آن تایید شد. داده های کیفی با روش تحلیل تماتیک و داده های کمی با آزمون های تحلیل عاملی تاییدی، آزمون تی تک نمونه ای و مدل سازی معادلات ساختاری با نرم افزارهای تخصصی تحلیل شدند. یافته های بخش کیفی به استخراج ۱۰ مولفه اصلی نقش آموزش و پرورش در تقویت هویت ملی و فرهنگی منجر شد که شامل آموزش تاریخ و فرهنگ ایران، آموزش زبان و ادبیات فارسی، آموزش دین و ارزش های اسلامی، آموزش نمادها و نشانه های ملی، آموزش میراث فرهنگی و معنوی، آموزش تفکر انتقادی و تاریخی، آموزش شهروندی و مسئولیت پذیری، آموزش تنوع فرهنگی و همبستگی ملی، آموزش هنر و زیبایی شناسی ایرانی، و آموزش افتخار و غرور ملی بود. در بخش کمی، نتایج تحلیل عاملی تاییدی نشان داد که مدل ده عاملی از برازش مطلوبی برخوردار است. همچنین، نتایج آزمون تی تک نمونه ای نشان داد که تمامی مولفه ها به طور معناداری بالاتر از سطح متوسط ارزیابی شده اند و بالاترین میانگین مربوط به آموزش زبان و ادبیات فارسی و آموزش دین و ارزش های اسلامی و کمترین مربوط به آموزش تنوع فرهنگی و همبستگی ملی و آموزش هنر و زیبایی شناسی ایرانی بود. نتایج مدل سازی معادلات ساختاری نشان داد که آموزش و پرورش با ضریب مسیر ۵۴/۰ بر هویت ملی و فرهنگی تاثیر مستقیم دارد و نقش واسطه ای آموزش تفکر انتقادی و تاریخی با ضریب غیرمستقیم ۲۲/۰ در این رابطه تایید شد. بر اساس یافته ها، آموزش و پرورش به عنوان مهم ترین نهاد اجتماعی سازی و هویت بخشی، با بهره گیری از مولفه های ده گانه، می تواند به عنوان یک عامل کلیدی و تعیین کننده در تقویت هویت ملی و فرهنگی دانش آموزان عمل کند و این رویکرد، با ایجاد آگاهی از تاریخ، فرهنگ، زبان، دین، نمادها، میراث، هنر و افتخارات ملی، و با پرورش تفکر انتقادی، شهروندی مسئولانه و همبستگی ملی، می تواند به شکل گیری هویتی متوازن، آگاهانه و بالغ در نسل جوان کمک کند و از آسیب های هویتی در عصر جهانی شدن پیشگیری نماید. با وجود محدودیت هایی مانند محدود بودن به جامعه دانش آموزان شهر تهران و وابستگی به خودگزارش دهی، پیشنهاد می شود که نظام آموزشی کشور با بازنگری در برنامه های درسی، توانمندسازی معلمان، غنی سازی محتوای آموزشی و مشارکت فعال خانواده ها، به تدریج به سمت تقویت هویت ملی و فرهنگی دانش آموزان حرکت کند.

کلیدواژه ها:

هویت ملی ، هویت فرهنگی ، آموزش و پرورش ، برنامه درسی ، زبان فارسی ، تاریخ ایران ، ارزش های اسلامی