بررسی تحول محصوریت فضایی در خانه های مشهد؛ مطالعه تطبیقی گذار از قاجار به پهلوی اول

خانه در معماری سنتی ایران فراتر از یک سرپناه، بستری برای تجلی فرهنگ مبتنی بر حریم و درون گرایی است که در آن "محصوریت فضا"، نقشی بنیادین در تامین آرامش و حریم خصوصی ایفا می کند. با ورود به دوره انتقال و گذار از سنت به مدرنیته در مشهد، نظام فضایی خانه ها دستخوش دگرگونی های ساختاری شد. پژوهش حاضر با هدف واکاوی تحول مفهوم محصوریت در خانه های مشهد، به مطالعه تطبیقی گونه شناختی خانه های دوره قاجار و پهلوی اول می پردازد. پرسش اصلی این است که نظام فضایی و سلسله مراتب دسترسی در فرآیند انتقال از الگوی قاجار به پهلوی اول، چگونه منجر به تغییر در کیفیت محصوریت فضا شده است؟ روش تحقیق در این مقاله، «توصیفی-تحلیلی» با رویکرد مطالعات اسنادی و مقایسه تطبیقی پلان هاست. بدین منظور، با انتخاب نمونه های موردی شاخص از هر دو دوره، الگوهای فضایی شامل "حیاط مرکزی" و "سلسله مراتب " (ورودی، هشتی، دالان و ...) و عناصر فضایی (بازشوها، پلکان، ایوان) مورد واکاوی قرار گرفتند. یافته های پژوهش نشان می دهد که در خانه های قاجاری، محصوریت از طریق سازماندهی درون گرای حیاط مرکزی و سلسله مراتب پیچیده ورود به حداکثر رسیده؛ در حالی که در خانه های پهلوی اول، تحت تاثیر تغییر الگوهای زیستی و نفوذ مفاهیم مدرن، سازماندهی فضایی به سمت ساده سازی و بازگشایی حریم ها تمایل یافته است. این گذار، به کاهش کیفیت محصوریت و تغییر در نقش حیاط و سایر عناصر فضایی از یک هسته محافظت شده به فضایی نیمه باز و نفوذپذیر انجامیده است. نتیجه گیری این مطالعه بر آن است که خانه ها طی گذار از قاجار به پهلوی اول از هسته هایی کاملا محصور، به فضاهایی نفوذپذیر و گشوده به محیط پیرامون تغییر ماهیت داده اند.

کلیدواژه ها:

حریم ، محصوریت فضا ، خانه های مشهد ، قاجار ، پهلوی اول