اعتیاد دانش آموزان به ابزارهای هوش مصنوعی (مانند چت جی پی تی) و تضعیف تفکر انتقادی

پژوهش حاضر با هدف بررسی پدیده نوظهور اعتیاد دانش آموزان به ابزارهای هوش مصنوعی مانند چت جی پی تی و تاثیر آن بر تضعیف تفکر انتقادی انجام شد و تلاش داشت تا با واکاوی ابعاد مختلف این پدیده، راهکارهایی برای استفاده متعادل و آگاهانه از این فناوری ها ارائه دهد. روش پژوهش از نوع ترکیبی با طرح متوالی اکتشافی بود که در بخش کیفی با استفاده از تحلیل تماتیک و مصاحبه با ۲۵ نفر از دانش آموزان، معلمان و متخصصان روان شناسی تربیتی، ابعاد اعتیاد به ابزارهای هوش مصنوعی و پیامدهای آن بر تفکر انتقادی استخراج گردید و در بخش کمی، پرسشنامه ای بر اساس یافته های کیفی طراحی و توسط ۴۰۰ نفر از دانش آموزان دوره متوسطه دوم شهر تهران تکمیل شد. ابزارهای بخش کیفی شامل راهنمای مصاحبه نیمه ساختاریافته و چک لیست تحلیل محتوا و در بخش کمی شامل پرسشنامه محقق ساخته با ۴۸ گویه و هشت مولفه بود که روایی و پایایی آن تایید شد. داده های کیفی با روش تحلیل تماتیک و داده های کمی با آزمون های تحلیل عاملی تاییدی، آزمون تی تک نمونه ای، تحلیل رگرسیون و مدل سازی معادلات ساختاری با نرم افزارهای تخصصی تحلیل شدند. یافته های بخش کیفی به استخراج ۸ مولفه اصلی اعتیاد به ابزارهای هوش مصنوعی و ۶ مولفه اصلی تضعیف تفکر انتقادی منجر شد که اعتیاد در حوزه های وابستگی افراطی، استفاده بی رویه و بی هدف، کاهش انگیزه برای یادگیری مستقل، کاهش تحمل ابهام، اضطراب جدایی، اولویت دادن به پاسخ های سریع، کاهش تعاملات اجتماعی و وابستگی شناختی و تضعیف تفکر انتقادی در حوزه های کاهش توانایی تحلیل و ارزیابی، کاهش استدلال منطقی، کاهش خلاقیت، کاهش توانایی حل مسئله مستقل، کاهش شک و تردید علمی و افزایش پذیرش منفعلانه اطلاعات طبقه بندی شدند. در بخش کمی، نتایج تحلیل عاملی تاییدی نشان داد که مدل هشت عاملی اعتیاد و شش عاملی تضعیف تفکر انتقادی از برازش مطلوبی برخوردار است. همچنین، نتایج آزمون تی تک نمونه ای نشان داد که تمامی مولفه های اعتیاد به طور معناداری بالاتر از سطح متوسط ارزیابی شده اند و بالاترین میانگین مربوط به وابستگی افراطی و کاهش انگیزه برای یادگیری مستقل بود. نتایج مدل سازی معادلات ساختاری نشان داد که اعتیاد به ابزارهای هوش مصنوعی با ضریب مسیر ۵۶/۰ بر تضعیف تفکر انتقادی تاثیر مستقیم دارد و نقش واسطه ای کاهش تحمل ابهام با ضریب غیرمستقیم ۲۲/۰ در این رابطه تایید شد. بر اساس یافته ها، استفاده افراطی، وابسته و بی نقاد از ابزارهای هوش مصنوعی مانند چت جی پی تی، با جایگزین کردن فرآیندهای تفکر مستقل با پاسخ های آماده و سریع، به تدریج به تضعیف توانایی های تحلیلی، استدلالی، خلاقانه و حل مسئله در دانش آموزان منجر می شود و این رویکرد، با کاهش تحمل ابهام، افزایش پذیرش منفعلانه اطلاعات و کاهش شک و تردید علمی، به شکل گیری نسلی از یادگیرندگان غیرنقاد و وابسته به فناوری دامن می زند

کلیدواژه ها:

اعتیاد به هوش مصنوعی ، تفکر انتقادی ، چت جی پی تی ، وابستگی شناختی ، سواد دیجیتال ، دانش آموزان