مروری نظام مند بر نقش هوش مصنوعی در نوآوری مدل های کسب وکار دیجیتال: گونه شناسی، سازوکارهای ارزش آفرینی و پیامدهای عملکردی

هوش مصنوعی به عنوان یکی از نیرومندترین محرک های تحول دیجیتال، ساختار و منطق حاکم بر مدل های کسب وکار را دستخوش دگرگونی بنیادین ساخته است. با وجود انبوه پژوهش ها در این حوزه، همچنان فقدان چارچوبی یکپارچه از نقش های متفاوت هوش مصنوعی در نوآوری مدل کسب وکار احساس می شود. پژوهش حاضر با هدف مروری نظام مند بر ادبیات نقش هوش مصنوعی در نوآوری مدل های کسب وکار دیجیتال و ارائه چهارچوبی جامع از گونه شناسی، سازوکارهای ارزش آفرینی و پیامدهای عملکردی آن انجام شده است. این پژوهش از نوع مروری نظام مند بوده و بر پایه پروتکل PRISMA، با تحلیل ۴۸ مقاله معتبر از پایگاه های داده Scopus، Web of Science و ScienceDirect بین سال های ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۶ انجام شده است. یافته ها نشان می دهد که نقش هوش مصنوعی در نوآوری مدل کسب وکار در چهار سطح کلان جای می گیرد: (۱) بازپیکربندی ارزش پیشنهادی، (۲) دگرگونی معماری ارزش، (۳) بازتعریف سازوکار تصاحب ارزش، و (۴) ایجاد زیست بوم های خودتکامل گرا. همچنین، سه گونه اصلی از مدل های کسب وکار مبتنی بر هوش مصنوعی شامل مدل های تصمیم یار، خودکارساز و هم آفرین شناسایی شد. نتایج مرور نشان می دهد که بهره گیری از هوش مصنوعی در مدل های کسب وکار، از راه افزایش کارایی شناختی، شخصی سازی پویا و پیش بینی پذیری، به بهبود چشمگیر عملکرد سازمانی و ایجاد مزیت رقابتی پایدار می انجامد. این پژوهش با ارائه نقشه ای جامع از پژوهش های موجود، شکاف های پژوهشی را شناسایی کرده و مسیرهای آتی پژوهش را ترسیم می نماید.

کلیدواژه ها:

هوش مصنوعی ، نوآوری مدل کسب وکار ، تحول دیجیتال ، ارزش آفرینی ، مدل کسب وکار دیجیتال.