عدالت اجتماعی در برنامه ریزی شهری: چالش ها و رویکردهای نظری در مدیریت شهری ایران

عدالت اجتماعی به عنوان یکی از اصول بنیادین در شکل گیری پایداری شهری و انسجام اجتماعی نقش محوری در سیاست گذاری و برنامه ریزی شهری ایفا می کند و تحقق آن مستلزم درک جامع از ابعاد توزیعی، فضایی، شناختی و نمایندگی است. پژوهش حاضر با رویکرد نظری تحلیلی به بررسی عدالت اجتماعی و عدالت فضایی در مدیریت شهری ایران می پردازد و چالش های تحقق آن را در زمینه هایی همچون تمرکزگرایی، نابرابری فضایی و مشارکت محدود شهروندان تحلیل می کند. این مطالعه با مرور نظام مند ادبیات داخلی و بین المللی و تحلیل نظریه های کلیدی عدالت شهری، چارچوبی مفهومی ارائه می دهد که شامل رویکردهایی همچون عدالت به مثابه انصاف، رویکرد قابلیتی، اقتصاد سیاسی، عدالت فضایی، حق به شهر، شهر عادلانه، رهایی از ستم، عدالت سه بعدی، برنامه ریزی ارتباطی و برنامه ریزی برابری محور است و نشان می دهد چگونه این دیدگاه ها می توانند به طراحی سیاست ها و فرایندهای شهری عدالت محور کمک کنند. نتایج تحلیل نشان می دهد که چالش هایی مانند تمرکز خدمات در مناطق برخوردار، اتکای مالی شهرداری ها به سیاست تراکم فروشی، گسترش فرایند ژنتریفیکیشن و رویکردهای تک بعدی در سیاست گذاری های شهری باعث بازتولید نابرابری ها شده و بحران هایی همچون همه گیری کووید-۱۹ آسیب پذیری مناطق حاشیه ای را برجسته کرده است. پژوهش حاضر بر ضرورت بازاندیشی در نظام مدیریت شهری ایران و حرکت از رویکردهای صرفا کالبدی به رویکردهای چندوجهی تاکید دارد و دلالت های سیاستی آن شامل بودجه ریزی عدالت محور، تدوین اطلس های عدالت شهری و ایجاد سازوکارهای الزام آور برای مشارکت شهروندان است. این رویکرد می تواند پایداری شهری و انسجام اجتماعی را تقویت کرده و زمینه ساز تحقیقات آتی باشد که به آزمون تجربی چارچوب های نظری و ارزیابی اثرات شاخص های عدالت در شهرهای مختلف ایران می پردازند.

کلیدواژه ها:

عدالت اجتماعی ، عدالت فضایی ، برنامه ریزی شهری ، پایداری شهری