بررسی الگوی توسعه عاملیت معلم در مواجهه با سیستم های تدریس هوشمند مبتنی بر هوش مصنوعی مولد

با ظهور تسلط آفرینی هوش مصنوعی مولد (Generative AI) در زیست بوم آموزشی، پارادایم های سنتی نقش معلم در فرآیند یاددهی-یادگیری با چالشی بنیادین روبرو شده است. در حالی که تمرکز اکثر پژوهش های اخیر بر قابلیت های فنی سیستم های تدریس هوشمند (ITS) معطوف بوده، جنبه های روان شناختی و حرفه ای معلم، به ویژه مفهوم «عاملیت» (Agency)، در حاشیه قرار گرفته است. هدف پژوهش حاضر، تبیین الگوی توسعه عاملیت معلم در مواجهه با مداخلات سیستم های تدریس هوشمند مبتنی بر هوش مصنوعی مولد است تا مشخص شود چگونه معلمان می توانند از حالت پذیرندگان منفعل فناوری، به کنشگران استراتژیک در تعامل با هوش مصنوعی تبدیل شوند.این پژوهش با رویکرد کیفی و با استفاده از نظریه زمینه ای (Grounded Theory) در سطح توسعه ای انجام شده است. جامعه آماری پژوهش شامل معلمان و متخصصان حوزه تکنولوژی آموزشی است که تجربه استفاده از ابزارهای مبتنی بر مدل های زبانی بزرگ (LLMs) را در فرآیند تدریس داشته اند. داده ها از طریق مصاحبه های نیمه ساختاریافته و تحلیل محتوای متنی گردآوری و با استفاده از کدگذاری باز، محوری و انتخابی مورد تحلیل قرار گرفتند.یافته های پژوهش نشان می دهد که الگوی توسعه عاملیت معلم در مواجهه با هوش مصنوعی مولد از یک فرآیند خطی پیروی نمی کند، بلکه یک چرخه پویا شامل سه سطح اصلی است: ۱) عاملیت ادراکی (درک ماهیت و محدودیت های هوش مصنوعی)، ۲) عاملیت عملیاتی (توانایی بازطراحی فعالیت های آموزشی و مدیریت تعاملات میان معلم، شاگرد و سیستم) و ۳) عاملیت استراتژیک (قدرت تصمیم گیری برای ادغام یا نفی هوش مصنوعی بر اساس نیازهای پداگوژیک). نتایج حاکی از آن است که عدم توسعه عاملیت منجر به «بی اثری حرفه ای» و «وابستگی فناورانه» می گردد، در حالی که مدیریت آگاهانه این فناوری، منجر به بازتعریف نقش معلم به عنوان «طراح تجربه یادگیری» می شود.