نقش حافظه جمعی در حفاظت از منظر بافت های تاریخی شهرهای اسلامی

بافت های تاریخی شهرهای اسلامی، صرفا مجموعه ای از آثار معماری و شهرسازی نیستند، بلکه مخازن زنده ای از خاطرات جمعی، هویت های فرهنگی و پیوندهای اجتماعی ساکنان خود به شمار می روند. با این حال، رویکردهای متداول حفاظتی در جهان اسلام، اغلب با تاکید صرف بر جنبه های کالبدی و فیزیکی بناهای تاریخی، از نقش محوری ساکنان و خاطرات جمعی آن ها غفلت کرده اند. این مقاله با رویکردی کیفی و تحلیلی، به بررسی نقش حافظه جمعی در فرآیند حفاظت از منظر بافت های تاریخی شهرهای اسلامی می پردازد. چارچوب نظری پژوهش بر اساس آرای موریس هالبوکس درباره حافظه جمعی و نظریه منظر شهری تاریخی (HUL) یونسکو شکل گرفته است. یافته های پژوهش نشان می دهد که حافظه جمعی از سه مکانیسم اصلی به حفاظت از منظر تاریخی کمک می کند: اول، ایجاد حس تعلق و مالکیت روانی در ساکنان؛ دوم، انتقال دانش بومی و معنایی فضا میان نسل ها؛ سوم، شکل دهی به هویت مکانی و مقاومت در برابر تغییرات نامتناسب. همچنین، بررسی نمونه های موردی از قاهره تاریخی، نابلوس و رشت نشان می دهد که مشارکت جامعه محلی و بازآفرینی خاطرات جمعی، می تواند جایگزین موثر و پایداری برای رویکردهای موزه ای و حفاظت صرفا کالبدی باشد. مقاله در پایان، الگوی مفهومی حفاظت خاطره محور را برای بافت های تاریخی شهرهای اسلامی پیشنهاد می کند.

کلیدواژه ها:

حافظه جمعی ، منظر شهری تاریخی ، بافت تاریخی ، شهر اسلامی ، حفاظت مشارکتی ، هویت مکانی