ارزیابی عملکرد هیدرولیکی و مدیریت رواناب های سیلابی در شهر بیرجند با رویکرد توسعه پایدار و کاهش آسیب پذیری شهری

شهر بیرجند به دلیل موقعیت جغرافیایی در حاشیه کویر و توپوگرافی کوهپایه ای، همواره با نوسانات شدید هیدرولوژیکی از جمله خشکسالی های طولانی و سیلاب های ویرانگر ناگهانی مواجه بوده است. توسعه شتابان و بدون برنامه ریزی دقیق عمرانی در دو دهه اخیر، با تغییر الگوی کاربری اراضی و افزایش سطح غیرقابل نفور، تعادل هیدرولوژیک حوضه آبریز شهر را برهم زده است. هدف این پژوهش، ارزیابی کمی و کیفی عملکرد سیستم های دفع آب های سطحی موجود و شناسایی نقاط بحرانی آسیب پذیر در برابر رویدادهای حدی بارشی است. این مطالعه از روش ترکیبی (توصیفی-تحلیلی و مدل سازی کامپیوتری) استفاده می کند. داده های هیدرولوژیکی ایستگاه سینوپتیک بیرجند و داده های فضایی (GIS) و توپوگرافی، مبنای ساخت مدل هیدرولوژیکی و هیدرولیکی قرار گرفت. شبیه سازی با استفاده از نرم افزارهای HEC-HMS (برای تولید دبی) و HEC-RAS (برای تحلیل پخش سیلاب) انجام شد. یافته های پژوهش نشان می دهد که ظرفیت هیدرولیکی فعلی مسیل های اصلی و شبکه فاضلاب در برابر بارش های با بازگشت ۱۰ تا ۲۵ سال، ناکارآمد است و منجر به سرریز آب در مناطق مسکونی و تجاری پرتردد می شود. همچنین، تحلیل ریسک نشان می دهد که بخش های جنوب غربی و مرکزی شهر بیشترین آسیب پذیری را دارند. بر این اساس، راهکارهایی مبتنی بر «شهر اسفنجی»، بازطراحی هندسی کانال ها، و ایجاد سازه های ذخیره سازی متمرکز برای کاهش پیک دبی و مدیریت پایدار منابع آب پیشنهاد می گردد.

کلیدواژه ها:

مدیریت سیلاب ، مدل سازی هیدرولیکی (HEC-RAS) ، توسعه پایدار ، کاهش آسیب پذیری ، GIS