طراحی و اجرای برنامه درسی طبیعت محور در دوره ابتدایی و تاثیر آن بر دانش آموزان

دوری فزاینده کودکان از محیط های طبیعی و محصور شدن آن ها در فضاهای بسته آموزشی، پدیده ای است که ریچارد لو (۲۰۰۵) از آن با عنوان «اختلال کمبود طبیعت» یاد می کند و آن را با افزایش مشکلات توجه، چاقی، اضطراب و کاهش خلاقیت در کودکان مرتبط می داند. این در حالی است که برنامه های درسی دوره ابتدایی عمدتا بر یادگیری های شناختی درون کلاسی متمرکز شده و از ظرفیت های عظیم محیط های طبیعی برای پرورش ابعاد اجتماعی-هیجانی و ارزش های محیط زیستی غفلت کرده اند (سوبل، ۲۰۰۸). پژوهش حاضر با هدف طراحی، اجرا و ارزشیابی اثربخشی یک برنامه درسی تلفیقی طبیعت محور در دوره ابتدایی انجام شد. این پژوهش از نوع اقدام پژوهی مشارکتی با طرح ترکیبی (کمی و کیفی) بود. در بخش کمی، از طرح نیمه آزمایشی پیش آزمون-پس آزمون با گروه کنترل استفاده شد و ۳۴ دانش آموز پایه چهارم ابتدایی به مدت ۱۲ هفته در برنامه «مدرسه در طبیعت» شرکت کردند. ابزارهای گردآوری داده ها شامل پرسشنامه مهارت های اجتماعی-هیجانی (گرشام و الیوت، ۱۹۹۰)، مقیاس آگاهی محیط زیستی (محقق ساخته) و مشاهده مشارکتی و مصاحبه های نیمه ساختاریافته بود. یافته های تحلیل کوواریانس نشان داد که برنامه طبیعت محور به طور معناداری موجب بهبود مهارت های همدلی، همکاری و خودتنظیمی هیجانی و همچنین افزایش آگاهی و حساسیت محیط زیستی دانش آموزان شده است (۰۱/۰>p). تحلیل کیفی نیز مقوله های اصلی «احساس تعلق به طبیعت»، «یادگیری از طریق شگفتی» و «کاهش تنش و افزایش نشاط» را آشکار ساخت. نتایج این پژوهش، ضرورت بازنگری اساسی در معماری برنامه درسی و خروج برنامه ریزی شده و نظام مند کلاس ها از فضای بسته به دامان طبیعت را مورد تاکید قرار می دهد.

کلیدواژه ها:

برنامه درسی طبیعت محور ، رشد اجتماعی-هیجانی ، آگاهی محیط زیستی ، دوره ابتدایی ، اختلال کمبود طبیعت.