ارزیابی شاخص های تاب آوری شهری در برابر مخاطرات اقلیمی با رویکرد سامانه های اطلاعات جغرافیایی (GIS): یک چارچوب مفهومی – تحلیلی

با تشدید پدیده تغییرات اقلیمی و افزایش فرکانس و شدت مخاطرات ناشی از آن، تاب آوری به یکی از پارادایم های اصلی در برنامه ریزی و مدیریت شهری بدل شده است. شهرها به عنوان مراکز تجمع جمعیت، زیرساخت ها و فعالیت های اقتصادی، در خط مقدم مواجهه با این مخاطرات قرار دارند. مقاله حاضر یک پژوهش توصیفی-تحلیلی و مفهومی است که با رویکردی کتابخانه ای به ارزیابی و تدوین چارچوبی جامع برای سنجش شاخص های تاب آوری شهری در برابر مخاطرات اقلیمی (نظیر سیل، خشکسالی، امواج گرمایی و طوفان) با استفاده از قابلیت های تحلیلی و بصری سازی سامانه های اطلاعات جغرافیایی (GIS) می پردازد. هدف اصلی، ارائه یک مدل مفهومی یکپارچه است که ابعاد پنج گانه تاب آوری شامل اجتماعی، اقتصادی، نهادی، زیرساختی (کالبدی) و زیست محیطی را در بر گرفته و نحوه عملیاتی سازی و ارزیابی فضایی آن ها را با ابزارهای GIS تشریح نماید. در این راستا، با مرور گسترده ادبیات نظری و پیشینه پژوهش های نوین، شاخص های کلیدی شناسایی، طبقه بندی و تحلیل می شوند. روش شناسی پژوهش بر پایه تحلیل محتوای کیفی متون علمی و بررسی چارچوب های موجود استوار است. نتایج پژوهش نشان می دهد که GIS نه تنها به عنوان ابزاری برای نمایش داده ها، بلکه به مثابه یک سیستم پشتیبان تصمیم گیری (DSS) قدرتمند، امکان تحلیل های پیچیده مکانی مانند تحلیل هم پوشانی وزنی، تحلیل شبکه، مدل سازی آسیب پذیری و ارزیابی فضایی توزیع تاب آوری در سطح محلات شهری را فراهم می آورد. این مقاله با شناسایی شکاف های پژوهشی موجود، به ویژه در زمینه یکپارچه سازی شاخص های کیفی و کمی در محیط GIS و کمبود مدل های بومی سازی شده برای شهرهای ایران، مسیرهای تحقیقاتی آتی را روشن می سازد و چارچوب پیشنهادی آن می تواند به عنوان یک نقشه راه عملی برای مدیران شهری، برنامه ریزان و پژوهشگران جهت ارتقای تاب آوری شهری در برابر شوک ها و تنش های اقلیمی مورد استفاده قرار گیرد.

کلیدواژه ها:

تاب آوری شهری ، مخاطرات اقلیمی ، سامانه های اطلاعات جغرافیایی (GIS) ، شاخص های ارزیابی ، برنامه ریزی شهری ، تغییر اقلیم.