اثربخشی بازی درمانی مبتنی بر رویکرد شناختی-رفتاری بر پریشانی روانشناختی، احساس تنهایی و شایستگی اجتماعی کودکان بی سرپرست و بدسرپرست: یک مطالعه مروری نظام مند

زمینه و هدف: کودکان بی سرپرست و بدسرپرست به دلیل تجارب نامطلوب دوران کودکی، از جمله فقدان، طرد و بی ثباتی، در معرض خطر بالای ابتلا به مشکلات روانشناختی متعددی قرار دارند. پریشانی روانشناختی، احساس تنهایی عمیق و نقص در شایستگی های اجتماعی از شایع ترین پیامدهای این تجارب است. هدف از این مطالعه مروری، توصیف، طبقه بندی و تحلیل انتقادی پژوهش های انجام شده در زمینه اثربخشی بازی درمانی مبتنی بر رویکرد شناختی-رفتاری (CBPT) بر کاهش پریشانی روانشناختی و احساس تنهایی و بهبود شایستگی اجتماعی در این جمعیت آسیب پذیر است.روش شناسی: این پژوهش یک مطالعه مروری نظام مند (Systematic Review) با رویکردی توصیفی-تحلیلی و کتابخانه ای است. برای یافتن مطالعات مرتبط، پایگاه های اطلاعاتی داخلی (SID, Magiran, Noormags, Elmnet) و بین المللی (Google Scholar, Scopus, PubMed, PsycINFO) با استفاده از کلیدواژه های فارسی «بازی درمانی شناختی-رفتاری»، «کودکان بی سرپرست»، «کودکان بدسرپرست»، «پریشانی روانشناختی»، «احساس تنهایی»، «شایستگی اجتماعی» و معادل های انگلیسی آن ها (Cognitive-Behavioral Play Therapy, CBPT, Orphaned Children, Foster Care, Psychological Distress, Loneliness, Social Competence) در بازه زمانی ۲۰۱۷ تا ۲۰۲۴ جستجو شدند. مقالات بر اساس معیارهای ورود و خروج مشخص، از جمله داشتن طرح پژوهشی آزمایشی یا شبه آزمایشی و تمرکز بر متغیرهای مورد نظر، انتخاب و تحلیل شدند.یافته ها: تحلیل جامع مطالعات نشان داد که بازی درمانی شناختی-رفتاری یک مداخله موثر برای بهبود متغیرهای روانشناختی در کودکان بی سرپرست و بدسرپرست است. یافته ها حاکی از آن است که این رویکرد به طور معناداری به کاهش علائم پریشانی روانشناختی (مانند اضطراب، افسردگی و استرس) و کاهش سطح احساس تنهایی در این کودکان منجر می شود. همچنین، پژوهش ها بهبودی قابل توجهی را در مولفه های مختلف شایستگی اجتماعی، از جمله مهارت های ارتباطی، حل مسئله بین فردی و خودکنترلی، پس از دریافت این مداخله گزارش کرده اند. سازوکارهای اصلی این اثربخشی شامل بازسازی شناختی، آموزش مهارت های مقابله ای، حساسیت زدایی نظام مند و تقویت رفتارهای انطباقی از طریق مدیوم بازی است.نتیجه گیری: بازی درمانی شناختی-رفتاری به عنوان یک روش درمانی ساختاریافته، متناسب با سطح تحول شناختی کودکان و مبتنی بر شواهد، ظرفیت بالایی برای پاسخ به نیازهای پیچیده روانشناختی کودکان بی سرپرست و بدسرپرست دارد. این رویکرد با فراهم آوردن فضایی امن برای بیان هیجانات، اصلاح الگوهای فکری ناکارآمد و تمرین مهارت های اجتماعی، می تواند به عنوان یک مداخله خط اول در مراکز نگهداری و حمایتی از این کودکان مورد توجه قرار گیرد. پیشنهاد می شود پژوهش های آتی به بررسی اثربخشی بلندمدت این درمان و مقایسه آن با سایر رویکردهای درمانی بپردازند.

کلیدواژه ها:

بازی درمانی شناختی-رفتاری (CBPT) ، پریشانی روانشناختی ، احساس تنهایی ، شایستگی اجتماعی ، کودکان بی سرپرست ، کودکان بدسرپرست ، مطالعه مروری.