امکان سنجی بهره گیری از هوش مصنوعی در محاکم قضایی

تحولات شتابان فناوری اطلاعات و توسعه سامانه های مبتنی بر هوش مصنوعی، زمینه ورود این فناوری به حوزه های مختلف حکمرانی از جمله نظام قضایی را فراهم کرده است. در سال های اخیر، بسیاری از کشورها از ظرفیت های هوش مصنوعی در مدیریت پرونده های قضایی، تحلیل داده های حقوقی، جستجوی سوابق، پیش بینی روند دعاوی و پشتیبانی از تصمیم گیری قضایی بهره گرفته اند. با این حال، گسترش کاربرد این فناوری در محاکم قضایی پرسش های مهمی را درباره حدود امکان پذیری استفاده از آن، تاثیر بر استقلال قضایی، تضمین دادرسی عادلانه، شفافیت تصمیمات و رعایت حقوق بنیادین شهروندان مطرح ساخته است. ضرورت انجام این پژوهش از یک سو ناشی از افزایش حجم پرونده ها، اطاله دادرسی و نیاز به ارتقای کارآمدی نظام قضایی و از سوی دیگر ناشی از فقدان چارچوب های روشن حقوقی برای بهره گیری از هوش مصنوعی در فرآیندهای قضایی است. هدف پژوهش حاضر، امکان سنجی بهره گیری از هوش مصنوعی در محاکم قضایی و تبیین ظرفیت ها، فرصت ها و محدودیت های حقوقی، فنی و اخلاقی آن در فرآیند دادرسی است. این تحقیق با استفاده از روش توصیفی تحلیلی و با بهره گیری از منابع کتابخانه ای، اسناد حقوقی انجام شده است. یافته های تحقیق نشان می دهد که هوش مصنوعی در حوزه هایی نظیر مدیریت پرونده ها، طبقه بندی و تحلیل اسناد، جستجوی رویه قضایی، ارزیابی اولیه دعاوی و ارائه پیشنهادهای حقوقی، قابلیت اجرایی و کارآمدی قابل توجهی دارد و می تواند موجب افزایش سرعت، دقت و کاهش هزینه های دادرسی شود. با این وجود، واگذاری کامل امر قضاوت و صدور رای به سامانه های هوشمند به دلیل چالش هایی همچون عدم شفافیت الگوریتمی، احتمال سوگیری داده ها، ابهام در مسئولیت حقوقی و لزوم حفظ استقلال و اختیار قاضی، با موانع جدی مواجه است. بر این اساس، مناسب ترین الگو، استفاده از هوش مصنوعی به عنوان ابزار کمکی و پشتیبان تصمیم گیری قضایی تحت نظارت و کنترل قاضی انسانی است.

کلیدواژه ها:

هوش مصنوعی ، محاکم قضایی ، عدالت هوشمند ، دادرسی الکترونیک ، تصمیم گیری قضایی ، قاضی هوشمند