مسئولیت مدنی عامل های هوشمند در پلتفرم های چندعامله؛ مطالعه تطبیقی با تمرکز بر پلتفرم مولت بوک:

با گذار از نسل سامانه های «هوش مصنوعی ابزاری» به نسل «عامل های هوشمند» (Agentic AI)، پلتفرم های چندعامله (MAS) نظیر پلتفرم مفهومی «مولت بوک» که در آن عامل های هوشمند به صورت خودکار با یکدیگر و با محیط تعامل می کنند، مفاهیم کلاسیک انتساب ضرر و رابطه سببیت را با چالش مواجه کرده اند. در چنین محیطی، تصمیم های زیان بار نه مستقیما توسط انسان، بلکه از دل فرآیندهای یادگیری ماشین و تعامل شبکه ای از عامل ها (ایجنت ها) صادر می شود و مسیر تصمیم گیری در بسیاری موارد در حد «جعبه سیاه» باقی می ماند. این مقاله با روش توصیفی تحلیلی و با بهره گیری از مطالعه تطبیقی میان حقوق آمریکا، اتحادیه اروپا و ایران، به این پرسش می پردازد که در فرض استقلال عملیاتی نسبی عامل های هوشمند در پلتفرم هایی مانند مولت بوک، مسئولیت مدنی خسارات وارده چگونه باید توزیع شود و نقش پلتفرم، طراح الگوریتم و کاربر در این میان چیست. یافته های پژوهش نشان می دهد که نظریه اعطای «شخصیت الکترونیک» به عامل های هوشمند، به ویژه به دلیل فقدان دارایی مستقل و مشکل اجرای احکام، در وضعیت فعلی کارآیی عملی کافی ندارد و حقوق تطبیقی نیز آن را به عنوان راه حل اصلی نپذیرفته است. در مقابل، گرایش ها در حقوق آمریکا و اتحادیه اروپا به سمت تقویت رژیم های مسئولیت محصول، مسئولیت محض برای سامانه های پرخطر، تسهیل بار اثبات بر عهده زیان دیده و طراحی صندوق ها و بیمه های ویژه برای ریسک های هوش مصنوعی حرکت می کند. در حقوق ایران نیز با تکیه بر دکترین «سبب اقوی از مباشر»، قواعد اتلاف و تسبیب، ماده ۱ قانون مسئولیت مدنی و ماده ۵۲۶ قانون مجازات اسلامی، می توان عامل هوشمند را «مباشر فنی» و طراح یا اپراتور پلتفرم را «سبب اقوی» تلقی کرد و مسئولیت را متوجه اشخاص انسانی و حقوقی نمود. بر این اساس، مقاله پیشنهاد می کند که در حقوق ایران، با توسعه ابزارهایی مانند مستندسازی فنی (جعبه سیاه)، بیمه های مسئولیت برای عامل های پرریسک و ایجاد صندوق غرامت ویژه حوادث مرتبط با هوش مصنوعی، می توان میان حمایت موثر از زیان دیده و حفظ فضای نوآوری در پلتفرم های چندعامله تعادل برقرار کرد.

کلیدواژه ها:

مسئولیت مدنی ، عامل هوشمند ، مولت بوک ، مسئولیت محصول ، جعبه سیاه.