تطبیق بیع معاطاتی با معاملات روزمره و تجارت الکترونیک

در نظام حقوقی و فقهی اسلام، «بیع معاطاتی» (خرید و فروش بدون صیغه لفظی و تنها با تکیه بر داد و ستد عملی) یکی از پرکاربردترین مباحث در حوزه معاملات است که با گذشت قرن ها، همچنان در کانون تحولات اقتصادی قرار دارد. هدف این پژوهش، تبیین مرزهای حقوقی بیع معاطاتی و انطباق پذیری آن با ساختار «تجارت الکترونیک» و قراردادهای هوشمند در دنیای دیجیتال است.در این نوشتار، با روش توصیفی-تحلیلی و رویکردی تطبیقی، مبانی فقهی معاطات در کتب قدما و متاخرین مورد بازخوانی قرار گرفته و چالش های ناشی از فقدان ایجاب و قبول لفظی در بسترهای مجازی، به ویژه در خریدهای «کلیک محور» (One-Click Purchasing) تحلیل شده است. پرسش اصلی پژوهش این است که آیا رفتارهای کاربر در محیط پلتفرم های آنلاین و اینترنت اشیاء (IoT) می تواند مصداق تام «معاطات» باشد یا خیر؟یافته های پژوهش نشان می دهد که بیع معاطاتی نه تنها با اقتضائات تجارت الکترونیک در تضاد نیست، بلکه منعطف ترین قاعده حقوقی برای مشروعیت بخشی به تبادلات سریع و انبوه دنیای مدرن محسوب می شود. در واقع، «اراده ضمنی» که در بستر کدهای برنامه نویسی و رابط کاربری (UI) نمود می یابد، در حکم همان «معاطات» است که با عرف تجارت مدرن پیوند خورده است. با این حال، پژوهش حاضر هشدار می دهد که در فضای دیجیتال، «قصد انشا» باید با شفافیت «اطلاعات فنی» گره بخورد تا از خطرات ابهام در شرایط قرارداد (غرار) جلوگیری شود.در نهایت، این مطالعه پیشنهاد می کند که نظام حقوقی ایران برای انطباق هرچه بهتر معاملات معاطاتی با تجارت الکترونیک، نیازمند بازتعریف مفهوم «اعلام اراده» در قانون تجارت الکترونیک است تا میان «کنش عملی کاربر» و «قصد حقوقی طرفین»، پیوند استوارتری برقرار گردد. این پژوهش برای وکلا، پژوهشگران حقوق خصوصی و فعالان حوزه فناوری های مالی (FinTech) که به دنبال مشروعیت بخشی شرعی و حقوقی به تراکنش های آنی هستند، حاوی دستاوردهای کاربردی است.