پژوهشی با عنوان مسائل اخلاقی در پژوهشهای روانشناختی و تربیتی

پژوهش در حوزه های روان شناختی و تربیتی، به دلیل ارتباط مستقیم با انسان، شخصیت، رفتار، یادگیری، سلامت روان، رشد شناختی، هیجانی و اجتماعی، از حساس ترین انواع فعالیت های علمی به شمار می آید. در این نوع پژوهش ها، پژوهشگر نه تنها با داده ها و متغیرها، بلکه با کرامت انسانی، حریم خصوصی، حقوق فردی، باورها، ارزش ها و شرایط روانی و اجتماعی آزمودنی ها روبه رو است. از این رو، رعایت اصول اخلاقی در تمام مراحل طراحی، اجرا، تحلیل و گزارش پژوهش، ضرورتی انکارناپذیر دارد. هدف مقاله حاضر، بررسی مسائل اخلاقی در پژوهش های روان شناختی و تربیتی و تبیین مهم ترین چالش ها، الزامات و راهکارهای اخلاق پژوهی در این حوزه است. این مقاله با روش توصیفی تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه ای و اسناد علمی فارسی تدوین شده است. یافته ها نشان می دهد که مهم ترین مسائل اخلاقی در پژوهش های روان شناختی و تربیتی شامل کسب رضایت آگاهانه، حفظ محرمانگی اطلاعات، رعایت حریم خصوصی، پرهیز از آسیب روانی و اجتماعی به مشارکت کنندگان، صداقت علمی در گردآوری و تحلیل داده ها، اجتناب از جعل، تحریف و سرقت علمی، رعایت عدالت در انتخاب نمونه ها، حمایت ویژه از گروه های آسیب پذیر مانند کودکان و دانش آموزان، و مسئولیت پذیری پژوهشگر در انتشار نتایج است. همچنین مشخص شد که غفلت از اصول اخلاقی می تواند اعتبار علمی پژوهش را کاهش دهد، اعتماد عمومی به علم را تضعیف کند و پیامدهای منفی فردی و اجتماعی به همراه داشته باشد. بر این اساس، توجه به آموزش اخلاق پژوهش، تقویت نظارت علمی و نهادی، آشنایی پژوهشگران با اصول حرفه ای و نهادینه سازی فرهنگ مسئولیت پذیری اخلاقی در مراکز آموزشی و پژوهشی، از الزامات اساسی توسعه پژوهش های معتبر در حوزه روان شناسی و تربیت است (سرمد، بازرگان، و حجازی، ۱۳۹۶؛ خاکی، ۱۳۹۸).

کلیدواژه ها:

اخلاق پژوهش ، پژوهش های روان شناختی ، پژوهش های تربیتی ، رضایت آگاهانه ، محرمانگی ، صداقت علمی ، حریم خصوصی ، مسئولیت پژوهشگر