مدیریت محیط فیزیکی و روان شناختی مدرسه جهت ارتقای سلامت و امنیت دانش آموزان

پژوهش حاضر با هدف بررسی نقش مدیریت محیط فیزیکی و روان شناختی مدرسه در ارتقای سلامت و امنیت دانش آموزان دوره ابتدایی و ارائه مدلی برای تبیین مکانیسم های اثرگذاری این دو مولفه بر ابعاد مختلف سلامت و امنیت دانش آموزان انجام شد. روش پژوهش از نوع ترکیبی با طرح متوالی اکتشافی بود که در بخش کیفی با استفاده از تحلیل تماتیک و مصاحبه با ۳۰ نفر از مدیران، معلمان، دانش آموزان و متخصصان حوزه سلامت و ایمنی مدارس، مولفه های محیط فیزیکی و روان شناختی و شاخص های سلامت و امنیت استخراج گردید و در بخش کمی، پرسشنامه ای بر اساس یافته های کیفی طراحی و توسط ۴۲۰ نفر از معلمان و مدیران مدارس ابتدایی شهر تهران تکمیل شد. ابزارهای بخش کیفی شامل راهنمای مصاحبه نیمه ساختاریافته و چک لیست تحلیل محتوا و در بخش کمی شامل پرسشنامه محقق ساخته با ۵۰ گویه و ده مولفه بود که روایی و پایایی آن تایید شد. داده های کیفی با روش تحلیل تماتیک و داده های کمی با آزمون های تحلیل عاملی تاییدی، آزمون تی تک نمونه ای و مدل سازی معادلات ساختاری با نرم افزارهای تخصصی تحلیل شدند. یافته های بخش کیفی به استخراج ۱۰ مولفه اصلی منجر شد که شامل مدیریت محیط فیزیکی در پنج حوزه (ایمنی ساختمان و تجهیزات، کیفیت هوای داخلی، روشنایی و نورپردازی، صدا و آسایش صوتی، فضای سبز و زیبایی شناسی) و مدیریت محیط روان شناختی در پنج حوزه (ایجاد فضای امن و حمایت گر، روابط مثبت معلم-دانش آموز، پیشگیری از قلدری و خشونت، مشارکت و احساس تعلق، و مدیریت استرس و اضطراب) بود. در بخش کمی، نتایج تحلیل عاملی تاییدی نشان داد که مدل ده عاملی از برازش مطلوبی برخوردار است. همچنین، نتایج آزمون تی تک نمونه ای نشان داد که تمامی مولفه ها به طور معناداری بالاتر از سطح متوسط ارزیابی شده اند و بالاترین میانگین مربوط به ایمنی ساختمان و تجهیزات و روابط مثبت معلم-دانش آموز و کمترین مربوط به فضای سبز و زیبایی شناسی و پیشگیری از قلدری و خشونت بود. نتایج مدل سازی معادلات ساختاری نشان داد که مدیریت محیط فیزیکی با ضریب مسیر ۴۲/۰ و مدیریت محیط روان شناختی با ضریب مسیر ۵۲/۰ بر سلامت و امنیت دانش آموزان تاثیر مستقیم دارند و نقش تعاملی این دو مولفه با ضریب مسیر ۳۴/۰ تایید شد. بر اساس یافته ها، مدیریت موثر محیط فیزیکی (با تامین ایمنی، کیفیت هوا، روشنایی، آسایش صوتی و فضای سبز) و محیط روان شناختی (با ایجاد فضای امن و حمایت گر، روابط مثبت، پیشگیری از قلدری، مشارکت و مدیریت استرس) به عنوان دو بال اساسی در ارتقای سلامت جسمانی، روانی، اجتماعی و امنیت دانش آموزان عمل می کنند و این دو مولفه، به صورت تعاملی و هم افزا، بر یکدیگر تاثیر می گذارند و زمینه های رشد سالم و همه جانبه دانش آموزان را فراهم می آورند. با وجود محدودیت هایی مانند محدود بودن به جامعه معلمان و مدیران شهر تهران و وابستگی به خودگزارش دهی، پیشنهاد می شود که نظام آموزشی کشور با تدوین استانداردهای ملی برای محیط فیزیکی و روان شناختی مدارس، توانمندسازی مدیران و معلمان، مشارکت دانش آموزان و اولیا، و ایجاد نظام پایش و ارزیابی مستمر، به تدریج به سمت ایجاد مدارس سالم و ایمن برای تمامی دانش آموزان حرکت کند.

کلیدواژه ها:

محیط فیزیکی مدرسه ، محیط روان شناختی مدرسه ، سلامت دانش آموزان ، امنیت مدرسه ، فضای آموزشی ، روابط معلم-دانش آموز