جایگاه و نقش پرونده شخصیت در نظام عدالت کیفری اطفال و نوجوانان با تاکید بر رویکردهای تحولی و تربیتی

شخصیت فرد، به عنوان مجموعه ای پایدار و نسبتا قابل پیش بینی از ویژگی های رفتاری، شناختی و عاطفی ظاهری و پنهان، نقش محوری در فهم رفتارهای انحرافی و طراحی واکنش های اجتماعی-کیفری ایفا می کند. از دیرباز، در حوزه جرم شناسی و حقوق کیفری، مناقشه ای بنیادین میان رویکردهای جبرگرایانه، اختیارگرایانه و دیدگاه های میانه رو وجود داشته است. در حالی که عده ای بزهکاری را نتیجه جبر کامل عوامل بیرونی یا درونی می دانند و گروهی دیگر بر اختیار مطلق فرد تاکید دارند، جریان سوم با رد افراط در هر دو نظریه، بر نقش فعال بزهکار در فرآیند کیفری و ضرورت شناخت عمیق ابعاد شخصیتی او تاکید ورزیده است. این رویکرد، تشکیل «پرونده شخصیت» را در کنار پرونده قضایی، به عنوان ابزاری ضروری برای شخصی سازی تصمیمات قضایی معرفی می کند.پرونده شخصیت، حاوی نتایج جامع مطالعات پزشکی، روان شناختی، روان پزشکی و تحقیقات اجتماعی-محیطی در خصوص متهم یا محکوم است. هدف اصلی از تدوین و مطالعه این پرونده، تطبیق دقیق تر مجازات ها، اقدامات تامینی-تربیتی و سایر تصمیمات قضایی با ویژگی های فردی، تحولی و نیازهای تربیتی بزهکار است؛ به ویژه در نظام عدالت کیفری اطفال و نوجوانان که رویکردهای اصلاحی و بازپرورانه بر جنبه های تنبیهی اولویت دارند.در نظام حقوقی ایران، هرچند مواد متعددی از قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۹۲ (از جمله مواد ۱۸، ۳۷، ۳۸، ۴۳، ۶۰، ۶۴، ۱۵۲ و ۱۸۸) و ماده ۲۲۲ قانون آیین دادرسی کیفری به صورت ضمنی، و مواد ۴۷ و ۶۴ آیین نامه اجرایی سازمان زندان ها و اقدامات تامینی و تربیتی کشور مصوب ۱۳۸۴ به صورت صریح، به لزوم توجه به شخصیت مجرم و تشکیل چنین پرونده ای اشاره کرده اند، اما مطالعات میدانی انجام شده در زندان ها و کانون های اصلاح و تربیت نشان می دهد که این نهاد حقوقی در عمل به صورت علمی و نظام مند اجرا نمی شود.این پژوهش با تاکید بر رویکردهای تحولی و تربیتی در عدالت کیفری اطفال و نوجوانان، موانع اصلی اعمال موثر پرونده شخصیت را در سه سطح قانونی، قضایی و اجرایی شناسایی می کند. در نهایت، بر این باور است که رفع این موانع و تحقق جایگاه واقعی این تاسیس حقوقی، نیازمند هم افزایی و همکاری جدی قوای مقننه، مجریه و قضاییه است تا نظام عدالت کیفری کودکان و نوجوانان از حالت سنتی و تنبیهی به سمت رویکردی واقعا انسانی، علمی و بازپرورانه حرکت کند

کلیدواژه ها:

: پرونده شخصیت ، شخصیت مجرم ، عدالت کیفری اطفال و نوجوانان ، رویکردهای تحولی-تربیتی ، شخصی سازی مجازات ، اقدامات تامینی و تربیتی ، حقوق کیفری ایران