ارزیابی پایداری بوم سازگان جنگل حوزه آبخیز ملکشاهی با تاکید بر شاخص های بوم شناختی و مدیریتی

مقدمه و هدف: جنگل ها از مهم ترین منابع طبیعی به شمار می آیند که حدود ۳۰ درصد سطح زمین را می­پوشانند. اگرچه جنگل ها جزء منابع تجدیدشونده به شمار می روند ولی تحت تاثیر آشفتگی هایی مانند تغییر کاربری، آتش سوزی و غیره قرار می گیرند. علاوه براین، در چند دهه گذشته، حضور دامداران و ساکنان جنگل از مهم ترین چالش ها برای تخریب جنگل بوده است. به همین دلیل بررسی پایداری جنگل ها برای حفظ، احیا و استفاده درست از آنها مهم است. حوزه آبخیز ملکشاهی در استان ایلام، یکی از مناطق جنگلی مهم در زاگرس است که در سال های اخیر با کاهش مساحت جنگل، کاهش تنوع زیستی و افزایش تخریب روبه رو بوده است. هدف این پژوهش، ارزیابی پایداری جنگل های این حوضه بر اساس روش سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری ایران است تا بتوان راهکارهای مدیریتی مناسب برای حفظ و احیای آن ارائه داد.مواد و روش ها: این دستورالعمل یکی از جامع ترین روش های ملی برای سنجش وضعیت پایداری بوم سازگان های جنگلی به­شمار می رود که بر پایه اصول بوم­شناسی و مدیریتی تدوین شده است. در این روش شش معیار اصلی شامل گستره منابع جنگلی، تنوع زیستی، سلامتی، شادابی و جامعیت، کارکردهای تولیدی منابع جنگلی، کارکردهای حفاظتی و محیط زیستی، و کارکردهای اجتماعی و اقتصادی مورد بررسی قرار می گیرد. هر یک از این معیارها دارای مجموعه ای از زیرشاخص ها، شاخص ها و متغیرهای سنجش هستند که در مجموع ۲۲ شاخص و ۸۳ متغیر را شامل می شوند. برای هر متغیر، بر اساس وضعیت موجود منطقه امتیازدهی انجام شده و در نهایت با میانگین گیری وزنی، امتیاز نهایی هر معیار و سپس سطح کلی پایداری بوم سازگان جنگل محاسبه و طبقه بندی می شود. همچنین برای تکمیل تحلیل و درک دقیق تر روند تغییرات محیطی، تصاویر ماهواره ای لندست ۷ مربوط به سال های ۱۳۹۰ و لندست ۸ مربوط به سال ۱۴۰۰ نیز مورد استفاده قرار گرفت.یافته ها: بر اساس نتایج این پژوهش امتیاز نهایی بوم سازگان جنگل در حوزه آبخیز ملکشاهی ۵۵ به دست آمد که طبق ارزیابی های انجام ­شده، پایداری منطقه در طبقه متوسط قرار می گیرد. عوامل مختلفی در کاهش پایداری بوم­سازگان جنگلی در این منطقه نقش داشتند. محدودیت اراضی کشاورزی به ویژه در مناطق کوهستانی و تقاضای زیاد برای زمین های زراعی، منجر به گسترش فعالیت های کشاورزی در مناطق جنگلی و در نتیجه تخریب جنگل ها شده است. این تخریب جنگل ها به کاهش تنوع زیستی، کاهش کیفیت خاک و مشکلات زیست محیطی مانند کاهش ظرفیت جذب آب و افزایش ریزگردها منجر شده است. نتایج تحلیل تغییرات کاربری اراضی در بازه زمانی ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۰ نیز نشان می دهد که در این مدت، سطح جنگل ها از ۶۲۶۶ هکتار در سال ۱۳۹۰ به ۵۳۶۴ هکتار در سال ۱۴۰۰ کاهش یافته است در مقابل، اراضی کشاورزی از ۲۵۲۷ هکتار در سال ۱۳۹۰ به ۲۵۵۷ هکتار در سال ۱۴۰۰ افزایش یافته است، همچنین، اراضی مرتعی نیز با افزایش دو درصدی به ۱۳۳۱ هکتار در سال ۱۴۰۰ رسیده اند.نتیجه گیری: یافته های این پژوهش بیانگر روند تخریب جنگل ها و تغییرات ناپایدار در کاربری اراضی منطقه می باشد. برای مقابله با این روند و ارتقای سطح پایداری، اتخاذ راهبردهای مدیریتی تلفیقی ضروری است. از راهکارهای پیشنهادی می توان به افزایش مشارکت جوامع محلی در حفاظت و بهره برداری پایدار از منابع جنگلی، استقرار نظام حکمرانی مطلوب در مدیریت منابع طبیعی و ارتقای تاب آوری بوم­شناسی از طریق احیای پوشش گیاهی و کنترل بهره برداری های مخرب اشاره کرد. همچنین، اجرای برنامه های معیشتی جایگزین مانند توسعه زنبورداری، کشت گیاهان دارویی، گسترش صنایع دستی و استفاده از ظرفیت های گردشگری پایدار، می تواند ضمن کاهش فشار بر منابع جنگلی، به بهبود وضعیت اقتصادی–اجتماعی ساکنان و افزایش پایداری بوم­سازگان­های جنگلی منجر شود. در مجموع، یافته های این پژوهش بر ضرورت تلفیق رویکردهای بوم­شناسی و مدیریتی در برنامه ریزی و سیاست گذاری منابع طبیعی تاکید دارد.

کلیدواژه ها:

حفاظت از منابع طبیعی ، سلامت بوم سازگان ، تغییر کاربری اراضی ، تنوع زیستی