تحلیل عوامل تخریب جنگل های بلوط زاگرس جنوبی با استفاده از مدل MCDA و نظر خبرگان؛ منطقه باشت بابویی استان کهگیلویه و بویراحمد

چکیده مبسوط مقدمه و هدف: منابع طبیعی تجدیدپذیر، از جمله جنگل ها، از ارزشمندترین سرمایه های زیستی زمین هستند و بهره برداری پایدار از آن ها ضامن رفاه نسل های کنونی و آینده است. جنگل ها نه تنها نقش مهمی در تنظیم اقلیم و حفاظت خاک دارند، بلکه زیستگاه گونه های گیاهی و جانوری متنوع را فراهم می کنند. در ایران با حدود ۱۴ میلیون هکتار جنگل، رویشگاه های بلوط ایرانی (Lindl.Quercus brantii ) در زاگرس یکی از مهم ترین اکوسیستم های جنگلی نیمه خشک کشور را تشکیل می دهند و حدود ۴۰ درصد از کل جنگل های ایران را در ۱۰ استان پوشش می دهند. این جنگل ها با توجه به کارکردهای اکولوژیک و زیست محیطی خود، اهمیت زیادی دارند، اگرچه تولید چوب تجاری آن ها محدود است. در دهه های اخیر، جنگل های زاگرس با تخریب کمی و کیفی قابل‎ توجهی مواجه شده اند که ناشی از فعالیت های انسانی مانند قطع درختان، چرای‎دام، تغییر کاربری و بهره برداری غیر مستمر و نیز عوامل طبیعی مانند خشک‎سالی و تغییر اقلیم است. این روند تخریب، نه تنها پوشش گیاهی و تنوع ‎زیستی را کاهش می دهد، بلکه نقش جنگل ها در ذخیره سازی کربن و حفاظت خاک و منابع آب را تضعیف می کند. برای مدیریت پایدار جنگل ها، شناسایی دقیق عوامل موثر بر تخریب ضروری است. در این راستا، روش های تصمیم گیری چندمعیاره (MCDA) و سامانه های اطلاعات جغرافیایی (GIS) ابزارهایی کارآمد برای تحلیل، وزن دهی و اولویت بندی عوامل تخریب و ارائه راهکارهای مدیریتی هدفمند هستند. پژوهش های گذشته نشان داده اند که ترکیبی از عوامل انسانی، اقتصادی، اجتماعی و محیطی موجب تخریب جنگل ها می شود و راهکارهایی مانند مشارکت محلی، جایگزینی سوخت، مدیریت دام و آبخیزداری می توانند موثر باشند. مطالعه حاضر با هدف شناسایی و تحلیل عوامل موثر بر تخریب جنگل های بلوط ایرانی در شهرستان باشت، با بهره گیری از روش های چند معیاره انجام شد و می تواند مبنایی را برای حفاظت و بهره برداری پایدار از این منابع ارزشمند فراهم کند. مواد و روش ها: منطقه مورد مطالعه این تحقیق، شهرستان باشت در استان کهگیلویه و بویراحمد قرار دارد که با مساحت ۱۰۵۵ کیلومتر مربع و ارتفاع متوسط ۷۶۳ متر، دارای آب و هوای معتدل گرمسیری است. این شهرستان شامل چهار دهستان (بابویی، تلخاب، سرآببیز و کوه مره خامی) و ۹۷ روستا است که بخش عمده اراضی آن (حدود ۹۰ درصد) ملی و شامل جنگل و مرتع است. پوشش‎گیاهی منطقه غالبا بلوط ایرانی و گونه های دیگر نظیر بنه، کیکم و زالزالک را شامل می شود. داده ها در شهریورماه ۱۴۰۳ از طریق پرسش نامه پژوهشگر ساخت طراحی شده برای کارشناسان منابع طبیعی شهرستان و مرکز استان جمع آوری شدند. پرسشنامه شامل سه بخش اطلاعات فردی، مقایسه عوامل موثر بر تخریب جنگل ها و پیشنهادات مدیریتی بود. روایی آن با استفاده از نظر متخصصان و پایایی آن با ضریب آلفای کرونباخ ۰/۸۸۹ تایید شدند. برای تحلیل داده ها از مدل فرایند تحلیلی سلسله مراتبی (AHP) استفاده شد تا وزن زیرمعیارهای عوامل انسانی، مدیریتی، اقتصادی، طبیعی و فرهنگی-اجتماعی مشخص گردد. داده های جمع آوری شده ابتدا در Excel ثبت شدند و پس از تحلیل اولیه با نرم افزار SPSS و رسم نمودارها با Excel مورد بررسی قرار گرفتند. این روش ها امکان اولویت بندی و تعیین سهم هر عامل در تخریب جنگل های بلوط شهرستان باشت را فراهم کردند. یافته ها: در این مطالعه، عوامل تخریب جنگل های شهرستان باشت با بهره گیری از نظرات ۲۰ کارشناس (۹ نفر از شهرستان باشت و ۱۱ نفر از مرکز استان) و با استفاده از پرسشنامه های مقایسات زوجی تحلیل شدند. میانگین سنی کارشناسان ۴۱ سال و سطح تحصیلات آن ها از دیپلم تا دکتری متغیر بود. نتایج نشان دادند که عوامل انسانی، مدیریتی، اقتصادی، فرهنگی-اجتماعی، طبیعی، مشارکتی و قانون گذاری نقش مهمی در تخریب جنگل ها داشتند. در بین عوامل انسانی، آتش سوزی عمدی یا سهوی (وزن ۰/۲۸۵) بیشترین تاثیر را داشت. از میان عوامل مدیریتی، نبود امکانات آتش نشانی در بخش نظارتی (۰/۴۳۷)، حمایت کم دولت از منابع طبیعی در بخش حمایتی (۰/۸۷۴)، فساد اداری در بخش اداری (۰/۳۸۹) و توسعه بخش کشاورزی در بخش زیربنایی (۰/۴۲۳) مهم ترین عوامل شناسایی شدند. همچنین، نیازهای معیشتی و فقر در بخش اقتصادی (۰/۴۹۱)، بی سوادی و عدم فرهنگ سازی در بخش فرهنگی-اجتماعی، خشک‎سالی و تغییرات اقلیمی در بخش طبیعی (۰/۳۵۷)، عدم مشارکت جنگل نشینان (۰/۶۷۸) در بخش مشارکتی و ضعف قوانین حفاظتی (۰/۴۲۳) در بخش قانون ‎گذاری بیشترین وزن را داشتند. به طور کلی، بیشترین سهم عوامل تخریب مربوط به بخش مدیریتی-حمایتی، عوامل مشارکتی و اقتصادی بود و نشان دهنده ضرورت تقویت حمایت های دولتی، افزایش مشارکت محلی و بهبود شرایط معیشتی در حفظ و احیای جنگل های شهرستان باشت است. نتیجه گیری: تحلیل های انجام شده نشان می دهند که تخریب جنگل های شهرستان باشت تحت تاثیر مجموعه ای از عوامل انسانی، مدیریتی، اقتصادی، فرهنگی-اجتماعی، طبیعی، مشارکتی و قانونی قرار دارد. بیشترین تاثیر به ترتیب از عوامل مدیریتی (به ویژه حمایت کم دولت از منابع طبیعی)، مشارکتی (عدم مشارکت جنگل نشینان) و اقتصادی (نیازهای معیشتی و فقر) مشاهده شد. همچنین، ارتفاع و تراکم جنگل ها به عنوان عوامل طبیعی حفاظتی عمل می کنند. در ارتفاعات بالاتر و مناطق با تراکم بیشتر، تخریب کمتر است، در حالی که جمعیت بیشتر و کاربری های کم تراکم باعث افزایش تخریب می شوند. تحلیل سوات نشان داد که نقاط قوت شامل آگاهی کارشناسان و وجود سیستم ارزیابی علمی هستند، اما ضعف های ساختاری مدیریتی، کمبود قوانین اجرایی و مشارکت ناکافی مردم همچنان تهدید کننده پایداری جنگل ها هستند. فرصت ها شامل تقویت مشارکت محلی، اصلاح ساختار مدیریتی و بازنگری قوانین هستند، در حالی که تهدیدات شامل ضعف مدیریت، فشار اقتصادی، فعالیت های انسانی و عوامل طبیعی نظیر خشک‎سالی و آتش سوزی باقی می مانند. بنا بر این، برای کاهش تخریب و حفاظت پایدار از جنگل ها، ضروری است که اصلاحات مدیریتی، افزایش مشارکت جامعه محلی و بهبود نظام قانونی در اولویت قرار گیرند. اجرای برنامه های جامع در این سه حوزه می تواند منجر به حفظ و بازسازی منابع طبیعی منطقه شود.

کلیدواژه ها:

Forest degradation ، Natural resource management ، SWOT analysis ، Zagros ، تخریب جنگل ، مدیریت منابع طبیعی ، تحلیل سوات ، زاگرس