ارزیابی مشخصه های کمی در مراحل مختلف تحولی توده های پهن برگ ناهمسال هیرکانی (منطقه مورد مطالعه: جنگل شصت کلاته گرگان)

چکیده مبسوط مقدمه و هدف: تغییر در مراحل تحولی می تواند همراه با تغییرات در رقابت موجود در توده و ایجاد تغییر در مشخصه های کمی شاخص سطح برگ، حجم در هکتار، رویه‎ زمینی و تعداد درختان در هکتار باشد. بنا بر این، درک تغییرات مشخصه های کمی ساختار از مرحله تحولی اولیه تا تخریب برای بازیابی عملکرد اکوسیستم های تخریب‎ شده لازم و ضروری است. بررسی این مشخصه ها در مراحل مختلف تحولی، امکان شناخت بهتر از روند های اکولوژیکی حاکم ‎بر جنگل های طبیعی را فراهم می سازد. تغییرات در ساختار کمی توده های جنگلی نه تنها بازتابی از پویایی درون توده ای و رقابت بین درختان است، بلکه می تواند شاخصی برای ارزیابی سلامت اکوسیستم و ظرفیت آن در برابر عوامل تنش زا باشد. تحلیل این تغییرات در چارچوب مراحل تحولی، به ویژه در جنگل های خزری مانند شصت کلاته گرگان، نقش مهمی در تدوین راهبرد های مدیریتی و احیایی ایفا می کند. از این رو، شناخت دقیق الگو های ساختاری در هر مرحله می تواند به ‎عنوان ابزاری موثر در جهت حفظ پایداری و افزایش عملکرد اکولوژیکی جنگل های تخریب شده مورد استفاده قرار گیرد. هدف این پژوهش، ارزیابی و مقایسه مشخصه های کمی شاخص سطح برگ، حجم در هکتار، رویه ‎ زمینی در هکتار و تعداد درختان در هکتار در مراحل تحولی اولیه، اوج و تخریب در جنگل های شصت کلاته گرگان بود.   مواد و روش ‎ها: منطقه مورد مطالعه در سری یک و دو طرح جنگل داری شصت کلاته گرگان واقع شده ‎است. ابتدا، شبکه نمونه برداری به ‎روش منظم با شروع تصادفی با شبکه ۲۰۰×۱۵۰ پیاده و اطلاعات قطر برابر سینه، گونه و ارتفاع برخی از درختان در هر قطعه نمونه برداشت شد. سپس، در هر قطعه نمونه یک تله لاشبرگ به ابعاد ۶۰×۶۰ سانتی متر و با عمق ۲۰ سانتی متر نصب و به‎مدت یک‎ سال برگ ها جمع آوری و به آزمایشگاه انتقال داده شدند. پس از محاسبه سطح ویژه برگ و وزن خشک برگ ها در تله به تفکیک گونه و سپس برای کل گونه ها برای هر قطعه نمونه محاسبه شد. مرکز جغرافیایی هر قطعه نمونه با استفاده از دستگاه سیستم موقعیت‎ یاب جهانی تفاضلی ثبت شد. در هر قطعه نمونه، نوع گونه، قطر برابر سینه بیشتر از ۱۲/۵ سانتی متر، ارتفاع درختان، قطر بزرگ و قطر کوچک تاج اندازه گیری شدند. سپس حجم در هکتار، تعداد در هکتار، رویه‎ زمینی در هکتار، مساحت تاج در هکتار، حجم تاج در هکتار و میانگین قطر و ارتفاع واقع در هر قطعه نمونه محاسبه شدند. برای محاسبه شاخص سطح برگ، ابتدا لازم است تا سطح ویژه برگ تمامی گون ها در منطقه مورد مطالعه اندازه گیری شود. همچنین، مشخصه های حجم در هکتار، رویه‎ زمینی در هکتار و تعداد درختان در هکتار نیز برای هر قطعه نمونه محاسبه شد. با استفاده از مثلث ساختار مراحل تحولی برای هر قطعه نمونه تعیین شد و شاخص کل سطح برگ سه مرحله تحولی اولیه، اوج و تخریب به تفکیک گونه و حجم در هکتار، رویه ‎زمینی در هکتار و تعداد درختان در هکتار با استفاده از تجزیه واریانس و آزمون دانکن مورد مقایسه قرار گرفتند. یافته‎ ها: نتایج حاصل از آماره های توصیفی نشان دادند که شاخص سطح برگ در مرحله اولیه، بلوغ و تخریب به ترتیب ۶/۰۹، ۷/۷۰ و ۵/۸۵ بود، یعنی مقدار آن در مرحله اوج نسبت به مراحل اولیه و تخریب بیشتر بود. همچنین، بیشترین شاخص سطح برگ در مرحله اولیه ۲/۴۴ و تخریب ۲/۳۳ مربوط به گونه پلت و در مرحله اوج مربوط به گونه ممرز (۳/۲۸) بود. نتایج مربوط به انحراف از معیار نشان دادند که حجم در هکتار، تعداد درختان در هکتار و رویه ‎زمینی در هکتار برای مرحله اولیه به ‎ترتیب ۸۴/۵، ۳۳/۵۲ و ۱۲/۴۱ و برای مرحله بلوغ به‎ترتیب ۹۵/۶، ۴۰/۰۶ و ۹/۵۹ و برای مرحله تخریب به‎ترتیب ۱۰۲/۵، ۲۸/۱۳ و ۶/۳۹ به‎ دست ‎آمد. همچنین، انحراف از معیار شاخص سطح برگ کل برای مرحله اولیه، بلوغ و تخریب به ‎ترتیب ۳/۵۲، ۴/۱۱ و ۲/۱۹ برآورد شد. نتایج آزمون دانکن نشان دادند که بین شاخص سطح برگ کل، شاخص سطح برگ راش و انجیلی، تعداد درختان در هکتار و رویه ‎ زمینی در هکتار در سه مرحله اولیه، اوج و تخریب در سطح احتمال ۹۵ درصد رابطه معنی داری وجود نداشت (۰/۰۵)، اما بین شاخص سطح برگ ممرز، پلت و حجم در هکتار در سه مرحله تحولی اولیه، اوج و تخریب در سطح احتمال ۹۵ درصد رابطه معنی داری وجود داشت (۰/۰۵>P). نتیجه ‎گیری: نتایج حاصل از این پژوهش نشان می‎ دهند که مشخصه های کمی ساختار توده، از جمله شاخص سطح برگ، حجم در هکتار، رویه ‎زمینی و تعداد درختان، در طول مراحل مختلف تحولی از مرحله اولیه تا تخریب دچار تغییرات قابل توجهی می شوند. این تغییرات بیانگر پویایی اکولوژیکی و تاثیر فرآیند های درون توده ای مانند رقابت، مرگ و میر طبیعی و بازسازی زیستی هستند. آگاهی از این دگرگونی ها در مراحل تحولی نه تنها برای درک بهتر عملکرد اکوسیستم های جنگلی ضروری است، بلکه نقش کلیدی در طراحی و اجرای برنامه های احیای اکوسیستم، به ویژه در توده های تخریب شده، ایفا می کند. این یافته ها می توانند به مدیران منابع طبیعی و برنامه ریزان جنگل داری در انتخاب راهبردهای مدیریتی مبتنی ‎بر شرایط ساختاری هر مرحله کمک شایانی کنند و زمینه ساز ارتقاء پایداری، افزایش تنوع زیستی و بهبود خدمات اکوسیستمی در جنگل های نیمه طبیعی و تخریب شده باشند.

کلیدواژه ها:

Basal area per hectare ، Decay stage ، Hyrcanian forests ، Initial stage ، Number of trees per hectare ، Optimal stage ، Volume per hectare ، اوج و تخریب ، تعداد درختان در هکتار ، حجم در هکتار ، جنگل های هیرکانی ، رویه‎ زمینی در هکتار ، مرحله تحولی اولیه