ارزیابی پراکنش پارک های شهر خرم آباد با رویکرد تحلیل مکانی در سامانه اطلاعات جغرافیایی

چکیده مبسوط مقدمه و هدف: امروزه کمبود و پراکنش نامناسب فضای سبز شهری یکی از چالش های اصلی در توسعه پایدار شهرها محسوب می شود. یکی از مهم‎ترین اجزای فضاهای سبز شهری پارک های شهری هستند. پارک های شهری، علاوه ‎بر فراهم آوردن مکانی برای تفریح و آرامش مردم شهرنشین، نقش مهمی را در کاهش آلودگی هوا و صوتی، تعدیل دما، جلوگیری از وقوع سیل، فراهم نمودن محل زیست پرندگان، افزایش زیبایی منظر و بهبود کیفیت محیط ‎زیست ایفا می کنند. دسترسی عادلانه به این فضاها تاثیرات قابل ‎توجهی بر کیفیت زندگی، سلامت جسمی و روانی شهروندان دارد و زمینه را برای تعاملات اجتماعی و افزایش حس تعلق به محیط شهری فراهم می سازد. ابزارهای تحلیل مکانی موجود در محیط سامانه اطلاعات جغرافیایی با ارائه تحلیل های دقیق از وضعیت توزیع و پراکنش پارک های شهری، امکان شناسایی نواحی کم برخوردار و ارزیابی سازگاری این فضاها با کاربری های مجاور را فراهم می کنند. پژوهش حاضر با تلفیق سنجه های کمی (از طریق تحلیل های بافر و تیسن) با ارزیابی سازگاری کاربری های مجاور پارک ها و تطبیق این ارزیابی ها در چهار مقیاس همسایگی، محله ای، ناحیه ای و منطقه ای در شهر خرم آباد، رویکردی جامع را برای سنجش عدالت مکانی فضای سبز ارائه می دهد. نتایج این تحقیق می توانند راهنمایی ارزشمند برای مدیران و برنامه ریزان شهری در راستای دستیابی به عدالت مکانی و مدیریت پایدار شهری ارائه دهند. مواد و روش ها: منطقه مطالعه این تحقیق پارک های سطح شهر خرم آباد بودند. در مجموع، ۶۱ پارک در سطح این شهر مورد بررسی قرار گرفتند که از این تعداد، ۲۸ پارک در مقیاس همسایگی، ۱۳ پارک در مقیاس محله، ۱۳ پارک در مقیاس ناحیه و ۷ پارک در مقیاس منطقه ای قرار دارند. به منظور تحلیل شعاع عملکردی و حوزه نفوذ پارک های شهری در سطوح مختلف همسایگی، محله ای، ناحیه ای و منطقه ای، از روش های تجزیه و تحلیل مکانی بافرینگ (حریم) و چندضلعی های تیسن در محیط سامانه اطلاعات جغرافیایی استفاده شد. این روش ها امکان بررسی دقیق شعاع خدمات رسانی پارک ها و شناسایی نقاط کم برخوردار از فضای سبز را فراهم می کنند. همچنین، تحلیل مکانی به درک الگوی پراکنش پارک ها و تطابق آن ها با نیازهای جمعیتی و توزیع مکانی مناطق کمک می کند. علاوه ‎بر این، برای ارزیابی سازگاری پارک های شهری با کاربری های مجاور، از ماتریس سازگاری کاربری ها استفاده شد. این ماتریس بر اساس نظرسنجی از کارشناسان و متخصصان حوزه برنامه ریزی شهری طراحی گردید و معیاری را برای تعیین هم ‎خوانی یا تضاد میان کاربری های مختلف ارائه داد. بررسی سازگاری پارک ها با محیط پیرامونی، علاوه بر تامین دسترسی عادلانه، می تواند به کاهش تعارضات کاربری زمین و افزایش کیفیت محیط ‎زیست شهری منجر شود. یافته ها: نتایج تحلیل بافرینگ نشان می‎دهند که با وجود پوشش حدود ۲۴۱۴/۷۴ هکتاری (معادل ۵۳ درصد مساحت شهر)، برخی از نواحی شهری هم‎چنان از دسترسی مطلوب به پارک ها محروم هستند. به ویژه، نواحی شمالی منطقه یک و شرق منطقه دو به‎دلیل کمبود پارک ها با چالش جدی مواجه اند. تحلیل چندضلعی های تیسن نیز نشان می ‎دهند که تمرکز پارک ها در مناطق مرکزی شهر، موجب عدم‎ پوشش دهی مناسب در سایر نواحی شده است و دسترسی برابر شهروندان به این فضاها را محدود کرده است. یافته های پژوهش همچنین نشان می ‎دهند که بالاترین سطح سازگاری میان پارک ها و کاربری های مجاور در منطقه یک مشاهده می شود، به طوری که ۵۲/۵ درصد از کاربری های اطراف پارک ها در این منطقه در وضعیت سازگار و تنها ۱۵ درصد در وضعیت ناسازگار قرار دارند. در مقابل، بیشترین میزان ناسازگاری در منطقه دو گزارش شده ‎است که نشان دهنده نیاز به بهبود وضعیت کاربری های مجاور در این منطقه است. نتایج کلی پژوهش نشان می دهند که توزیع فعلی پارک های شهر خرم آباد، به‎ دلیل تمرکز زیاد در مناطق مرکزی و کمبود دسترسی در نقاط پیرامونی، نیازمند بازنگری و تدوین یک برنامه جامع است. این بازنگری می تواند گام مهمی در ارتقای عدالت مکانی و بهبود کیفیت زندگی شهروندان بردارد. این یافته‎ ها نشان می ‎دهند که مدیران و برنامه ریزان شهری بهتر است راهبردهای آتی دوگانه و تکمیلی داشته باشند: نخست، احداث پارک های جدید با اولویت تامین عدالت در توزیع و پوشش دهی نقاط کم برخوردار حاشیه ای، و دوم، بازنگری در طرح های تفصیلی و کاربری اراضی پیرامونی پارک های موجود برای ارتقای کیفیت محیطی از طریق کاهش تعارضات و افزایش سازگاری. این رویکرد ترکیبی، گامی ضروری برای تحقق پایداری اجتماعی و محیطی در توسعه شهری خرم آباد است. نتیجه گیری کلی: نتایج این مطالعه نشان می دهند که توزیع و پراکنش پارک های شهری در خرم آباد با مشکلات قابل ‎توجهی رو به رو است. توزیع نامتوازن پارک های شهری و کمبود فضای سبز در نواحی شمالی منطقه یک و شرقی منطقه دو منجر به کاهش دسترسی عادلانه شهروندان این مناطق به خدمات فضای سبز شده‎ است. این وضعیت نیازمند برنامه ریزی برای احداث پارک های جدید در مناطق کم برخوردار و توسعه شبکه فضای سبز در این نواحی است. همچنین، اگرچه سازگاری پارک ها با کاربری های مجاور در حد مطلوبی ارزیابی شده‎ است، اما از نظر پراکنش مکانی، لازم است که توجه بیشتری به مناطق کم برخوردار و حاشیه ای شهر معطوف شود. به طور کلی، این تحقیق بر لزوم برنامه ریزی دقیق تر و توزیع عادلانه تر پارک ها تاکید دارد تا بهبود کیفیت زندگی شهری و ارتقاء دسترسی شهروندان به فضاهای سبز شهری حاصل شوند.

کلیدواژه ها:

Buffer ، Geographic Information System ، Compatibility ، Thiessen ، تیسن ، حریم ، سامانه اطلاعات جغرافیایی ، سازگاری