تحلیل نابرابری درآمدی و الگوهای وابستگی خانوارها به جنگل در چارچوب مدیریت پایدار جنگل‎ های هیرکانی

چکیده مبسوط مقدمه و هدف: جنگل های هیرکانی به ‎عنوان یکی از منابع طبیعی حیاتی در ایران، نقش بسزایی در تامین خدمات بوم ‎شناختی و اقتصادی دارند. مدیریت پایدار این جنگل ها نیازمند بررسی دقیق و جامع شاخص‎ های اقتصادی-اجتماعی است که می توانند به حفظ و بهره برداری بهینه از این منابع کمک کنند. شناسایی این شاخص‎ ها نه ‎تنها بر وضعیت اقتصادی جوامع محلی تاثیرگذار است، بلکه می تواند بهبود شرایط اجتماعی و زیست محیطی را نیز به دنبال داشته باشد. بررسی شاخص های اقتصادی-اجتماعی در مدیریت پایدار جنگل های هیرکانی از اهمیت بالایی برخوردار است، زیرا این شاخص‎ ها نقشی اساسی در موفقیت برنامه های مدیریتی ایفا می کنند. جوامع محلی که به منابع جنگلی برای تامین معیشت خود وابسته اند، باید در فرآیندهای تصمیم گیری و اجرای برنامه ها مشارکت فعال داشته باشند تا بتوانند نیازهای اقتصادی خود را به صورت پایدار تامین کنند. جنگل ها می توانند به عنوان منبعی برای کاهش فقر عمل کنند، زیرا محصولات جنگلی اعم از چوبی و غیر چوبی و خدمات بوم ‎سازگانی مانند گردشگری درآمد قابل ‎ توجهی را برای جوامع محلی فراهم می کنند. میزان وابستگی در بین جوامع محلی می ‎تواند بسیار متغیر باشد. هدف اصلی تحقیق حاضر، ارزیابی وضعیت شاخص های اقتصادی-اجتماعی با تاکید بر تحلیل تاثیر درآمد حاصل از منابع جنگلی بر معیشت و رفاه اقتصادی خانوارهای محلی و نقش آن در کاهش فقر و نابرابری درآمدی (ضریب جینی) در بین جوامع جنگل ‎نشین جنگل های هیرکانی در منطقه چالوس و کلاردشت است. مواد و روش‎ ها: منطقه مورد مطالعه پژوهش حاضر شامل محدوده طرح های جنگل داری در جنگل های هیرکانی واقع در شمال ایران، در مناطق چالوس و کلاردشت در غرب استان مازندران است. برای انتخاب نمونه ها از روش نمونه برداری تصادفی با پیمایش میدانی استفاده شد. داده‎ های پژوهش با استفاده از تکمیل پرسشنامه‎ های نیمه‎ ساختار یافته از ۲۱۵ خانوار جنگل ‎نشین در بهار و تابستان ۱۴۰۴ تهیه شدند. پیش از تکمیل پرسشنامه ها، به‎ منظور رعایت حقوق شهروندی و افزایش حس مشارکت در میان جنگل نشینان، رضایت آگاهانه افراد اخذ گردید. روایی پرسشنامه، با استفاده از دیدگاه ‎های جمعی از استادان دانشگاه و همچنین کارشناسان منابع طبیعی، تایید شد. پایایی پرسشنامه نیز با استفاده از آزمون آلفای کرونباخ در جامعه نظیر (با حجم ۳۰ سرپرست خانوار) مورد پایش قرار گرفت. در تجزیه و تحلیل داده ‎ها، علاوه بر آماره‎ های توصیفی، از آزمون ‎های آماری استنباطی نظیر همبستگی استفاده شد. به‎ منظور تجزیه و تحلیل داده‎ های جمع ‎آوری شده، از نرم‎ افزار SPSS نسخه ۲۱ استفاده شد. سوالات اصلی پرسشنامه شامل مواردی از خصوصیات فردی و حرفه ‎ای افراد مورد مطالعه، نوع و میزان وابستگی، تعداد دفعات مراجعه به جنگل، تغییر وضعیت وابستگی و دسترسی به جنگل در طی ۱۰ سال گذشته و سایر موارد بود. محاسبه ضریب جینی در دو حالت با درآمد و بدون درآمد از جنگل و بررسی نرخ فقر در جوامع محلی، به تحلیل تاثیر جنگل های هیرکانی بر کاهش فقر و نابرابری درآمدی پرداخت. یافته‎ ها: میانگین تعداد اعضای خانوار مورد بررسی در پژوهش ۳/۵ نفر بود. میانگین فاصله محل سکونت افراد مورد مطالعه از جنگل ۴/۱ کیلومتر بود. تعداد مراجعات به جنگل در فصول مختلف نشان دهنده نوعی وابستگی بود؛ به طوری ‎که پاسخ دهندگان بیان کردند میانگین ‎های تعداد مراجعه در فصول بهار و تابستان (۱/۳ ± ۱/۹) و در فصول پاییز و زمستان (۰/۱ ± ۱/۸) بودند. تفاوت بین دو فصل از نظر آماری در سطح یک درصد معنی دار بود. بر اساس نتایج، ۸۸/۷ درصد از افراد بیان کردند که از جنگل و محصولات جنگلی استفاده می ‎کنند. این میزان وابستگی بر اساس طیف لیکرت ۲/۷ یعنی بالاتر از حد متوسط (۲/۵) است. میانگین درآمد کل ماهانه خانوارهای مورد بررسی ۱۲۱ میلیون ریال بود. بیشترین میزان استفاده از جنگل مربوط به جمع ‎آوری میوه ‎های جنگلی (۱۸۴ نفر) بود و گیاهان دارویی (۱۶۲ نفر) و هیزم (۱۵۸ نفر) با اندکی اختلاف از همدیگر در رده‎ های بعدی قرار داشتند. بیشترین و کمترین میزان تغییر وابستگی به جنگل به ‎ترتیب در تامین آب از جنگل (۳/۹) و تامین مصالح برای ساخت خانه و انباری و اصطبل (۱/۴) بودند. در بین کالاها و خدمات استفاده شده از جنگل، دسترسی به تامین مصالح برای ساخت خانه، انباری، اصطبل و علوفه حیوانات بیشتر دست ‎خوش تغییرات دسترسی کمتر شده است و دسترسی به مواد اولیه از جنگل برای ساخت صنایع دستی بهتر شده است. بر اساس نتایج، میانگین درآمد کل ماهانه خانوارهای مورد بررسی ۱۲۱ میلیون ریال بود. سهم درآمد حاصل از منابع جنگلی در بین خانوارها به ‎طور متوسط ۲۴ درصد بود که از ۴ تا ۶۱ درصد متغیر بود. ضریب جینی در دو حالت درآمدهای حاصل از جنگل (۰/۴) و بدون درآمدهای حاصل از جنگل (۰/۵۲)، تفاوت معنی ‎داری را نشان داد. متغیر تحصیلات رابطه منفی و معنی ‎داری با وابستگی به جنگل دارند، بدین‎ معنا که افزایش سطح آموزش موجب جهت گیری خانوارها به سوی کاهش بهره برداری مستقیم از جنگل می شود. مدل رگرسیونی حاکی از آن است که متغیرهای سن، سطح تحصیلات، اندازه خانوار، سطح زمین دیم زراعی و تعداد واحد دامی گوسفند تاثیر مهمی بر میزان وابستگی به جنگل داشته ‎اند. متغیرهای مذکور حدود ۲۴ درصد از واریانس متغیر وابسته را تحت تاثیر قرار می ‎دهند. نتیجه‎ گیری: بر اساس نتایج، می ‎توان نتیجه گرفت که جنگل نقش مهمی را در اقتصاد و معیشت خانوارها بازی می ‎کند، به ‎طوری‎ که با متوسط سهم ۲۴ درصدی منابع جنگلی در درآمد کل خانوار، حذف جنگل از درآمد کل خانوار، نابرابری درآمدی به ‎صورت معنی ‎داری افزایش پیدا می ‎کند. علاوه بر این، وابستگی اصلی خانوارها به جنگل برای جمع ‎آوری میوه‎ های جنگلی و گیاهان دارویی است. همچنین، دسترسی به منابع جنگلی نیز در طی سال ‎های گذشته دست‎ خوش تغییراتی شده است. بر اساس نتایج تحقیق، پیشنهادات کاربردی شامل ایجاد فرصت های شغلی پایدار و جایگزین، توسعه آموزش های محیط زیستی و ترویج مشارکت اجتماعی، بهبود دسترسی به بازار و زیرساخت ها، حمایت از برنامه های مبتنی بر منابع جنگلی مانند جنگلداری مشارکتی و صنایع کوچک مقیاس، و تقویت زنجیره های ارزش افزوده بومی است. این اقدامات می توانند وابستگی خانوارهای کم درآمد به جنگل را کاهش، فشار بر منابع طبیعی را کم و عدالت اقتصادی و امنیت معیشتی جوامع جنگل نشین را افزایش دهند.

کلیدواژه ها:

Economic indices ، Gini coefficient ، Hyrcanian forests ، Livelihood ، Local communities ، Hyrcanian forests ، ضریب جینی ، معیشت ، جوامع جنگل‎ نشین ، جنگل ‎های هیرکانی ، شاخص ‎های اقتصادی