تاریخ گذاری روایات واکنش ابن مسعود به ماجرای جمع عثمان

روایاتی درباره اعتراض عبدالله بن مسعود به انتصاب زیدبن ثابت برای جمع قرآن در دوران عثمان و خودداری ابن مسعود از تحویل مصحف خود، با طرق و متون مختلف در منابع روایی اهل سنت نقل شده است. در این پژوهش با استفاده از شیوه های مختلف تاریخ گذاری احادیث (تحلیل سندی و تحلیل سندی – متنی)، خاستگاه تاریخی و جغرافیایی و سیر تطور تدریجی این روایات تبیین می شود. یافته های تحلیل اسنادی نشان می دهد که ابن مسعود حلقه مشترک این روایات است و حداقل ۷ نفر، روایت وی را نقل کرده اند. این روایت قبل از سال ۳۰ قمری در کوفه بیان و منتشر شده و در نسل بعد به بصره راه یافته است. مهم ترین حلقه های مشترک فرعی این روایات که نقش مهمی در انتشار آن داشته اند، ابواسحاق سبیعی و اعمش و ابراهیم بن سعد هستند که دو تن اول کوفی اند و ابراهیم اهل مدینه. مهم ترین نتایج تحلیل سندی-متنی این است که در تمام تحریرها به منزلت رفیع ابن مسعود در زمان پیامبر(ص) و کودک بودن زیدبن ثابت و این که دارای «ذوابتان= دو گیس بافته» بوده، اشاره شده است. هم چنین در همه تحریرها خودداری ابن مسعود از تحویل مصحفش و تشویق کوفیان به این کار هم آمده است. در تحریرهای شقیق بن سلمه، ادعای ابن مسعود بر سرآمدی در علم به قرآن افزوده شده است. و در تحریرهای ابراهیم بن سعد، عبارت «ذوابتان» که کنایه از پیشینه یهوی زید بوده حذف و ناراحتی ابن مسعود در کنار گذاشته شدن از جمع قرآن افزوده شده است.

کلیدواژه ها:

تاریخ قرآن ، جمع قرآن ، ابن مسعود ، تاریخ­گذاری ، تحلیل اسناد ، تحلیل متن