مفهوم و کاربرد فاصله قرآنی در تفسیر انوار التنزیل واسرار التاویل

فاصله قرآنی یکی از انواع صنایع ادبی مطرح در دانش های بلاغی مرتبط با علوم قرآن است که به بحث در مورد پایان بندی آیات می پردازد. این مفهوم که از آن گاه با عنوان رئوس آیات نیز یاد شده، شباهت ها و تفاوت هایی با مفهوم قافیه و سجع، در شعر و نثر دارد و یکی از موضوعات مورد بحث میان مفسران ادبی قرآن کریم است. از میان این مفسران، بیضاوی در تفسیر خویش «انوار التنزیل و اسرار التاویل»، که به وجوه بلاغی قرآن کریم پرداخته، بارها از این مفهوم یاد کرده و به همین دلیل مفسران پس از او به بحث و نظر در خصوص پذیرش یا رد این مفهوم در آیات مختلف پرداخته اند. به همین جهت درک دقیق و درست نگاه بیضاوی به مفهوم و کاربرد «فاصله» برای درک صحیح این مفهوم ضروری است. در این پژوهش کوشش شده پس از استقرای تمام مواضعی که بیضاوی به این مفهوم اشاره نموده، با روش تحلیلی جزئیات نظر وی تبیین شده و ضمن بیان دیدگاه مفسران پس از وی، با استفاده از روش استنتاجی، تصویری دقیق تر از ملاحظات بیضاوی درباره این شیوه بیانی ارائه شود. برای این منظور، پژوهش در دو بخش تنظیم شده است: بخش اول به تبیین معنای «فاصله» و تاریخچه این اصطلاح پیش از بیضاوی پرداخته تا میزان اثرپذیری او از پیشینیان روشن شود، و بخش دوم به تبیین مواضعی می پردازد که بیضاوی به ذکر این اصطلاح پرداخته است. نتایج پژوهش حاکی از آن است که بیضاوی فاصله و رئوس آیات را به یک معنا دانسته و از این مفهوم در کنار احتمالات دیگر یاد کرده است. همچنین مفسران پس از او معمولا تحت تاثیر دیدگاه وی در این باره بوده اند.

کلیدواژه ها:

انوار التنزیل و اسرار التاویل ، رئوس آیات ، بلاغت ، فاصله قرآنی ، تفسیر بیضاوی