سیاست فرهنگ در خط مشی توسعه: تحلیل انتقادی نسبت فرهنگ و توسعه در قانون برنامه هفتم

تعریف نسبت میان «فرهنگ» و «توسعه» در اسناد سیاست گذاری، بازنمود یک «میدان نبرد گفتمانی» است. این پژوهش باهدف کالبدشکافی انتقادی این منازعه در «قانون برنامه پنج ساله هفتم پیشرفت» به عنوان عالی ترین سند سیاست گذاری میان مدت ایران، از یک چارچوب تحلیلی دولایه و منسجم بهره می برد. در لایه نخست (تحلیلی عملیاتی)، با به کارگیری روش «تحلیل محتوای کیفی جهت دار»، متن قانون بر اساس یک چارچوب مفهومی پنج گانه (P۱ تا P۵) کدگذاری می شود که شامل رویکردهای: ۱. فرهنگ تسهیلگر/مانع توسعه (کارکردی)، ۲. فرهنگ برای توسعه (اقتصادی)، ۳. فرهنگ به مثابه بعد توسعه (پایداری)، ۴. فرهنگ به مثابه خود توسعه (انسان گرا/تعالی بخش) و ۵. فرهنگ به مثابه عرصه مقاومت و هویت استقلالی (حاکمیتی/امنیتی) است. در لایه دوم (هنجاری- انتقادی)، الگوی گفتمانی استخراج شده، با محک کلان رویکرد پیشرفت اسلامی ایرانی به عنوان غایت تعالی بخش و معیار هنجاری پژوهش مورد ارزیابی انتقادی قرار می گیرد. بر این اساس، پرسش محوری پژوهش آن است که معماری گفتمانی قانون برنامه هفتم چیست و این معماری، چه شکاف ساختاری و فرهنگی با آرمان «انسان متعالی» در الگوی پیشرفت بومی دارد؟ یافته ها از وجود یک «ائتلاف هژمونیک» میان گفتمان های اقتصادی (P۲) و کارکردی (P۱) که ریشه در ادبیات «رشد اقتصادی» و «رفع ناترازی ها» در قانون دارد، حکایت می کند که توسط جزایر پراکنده رویکردهای انسان گرا (P۴) و پایداری محور (P۳) به چالش کشیده شده و کل این منازعه توسط یک چارچوب کلان حاکمیتی (P۵) جهت دهی و مقید می شود. این تحلیل، ضمن تبیین دلایل سیطره «توسعه زدگی» در سیاست گذاری عملی، دلالت های راهبردی مشخصی برای عبور از شکاف میان «آرمان اعلامی» و «رویکرد عملی» و حرکت به سوی یک پیشرفت فرهنگ بنیان ارائه می دهد.

کلیدواژه ها:

فرهنگ و توسعه ، سیاست گذاری توسعه ، تحلیل گفتمان انتقادی ، قانون برنامه هفتم پیشرفت ، پیشرفت اسلامی-ایرانی