طرح یک عاملیت فطرت بنیان: گذر از دوگانه ی ساختار و عاملیت در اندیشه ی شهیدمطهری

معضل دیرپای نسبت «عاملیت» و «ساختار» در فلسفه علوم اجتماعی، در لایه اصیل خود، مسئله ای وجودشناختی است: تبیین خاستگاه عاملیت انسانی در نسبت با نیروهای قوام بخش نظم اجتماعی. این پژوهش استدلال می کند رهیافت های متعارف، از جبرگرایی تا نظریه های تلفیقی، به دلیل فقدان یک نقطه اتکای وجودشناختی فرااجتماعی برای عاملیت، در ارائه مبنایی پایدار برای کنش انتقادی ناکام مانده اند.برای پاسخ به این خلا، این مقاله با روش شناسی بازسازی مفهومی، به منظومه فکری شهید مطهری رجوع کرده و نظریه «عاملیت فطرت بنیان» را به مثابه چارچوبی بدیل صورت بندی می کند. در این الگو، فطرت نه یک تمایل روانی یا هنجاری، بلکه اصل هستی شناختی و انسان شناختی ثابتی است که با گرایش ذاتی به حقیقت، عدالت و کمال، منبعی مستقل برای نقد را پیش از هر برساخت اجتماعی، در ساختار وجودی انسان جای می دهد.یافته کلیدی پژوهش آن است که چارچوب مطهری، منازعه عاملیت و ساختار را از یک تعامل کارکردی بیرونی، به سطح یک سازوکار تعاملی درونی ارتقاء می دهد. در این سازوکار، کشمکش بنیادین نه میان کنشگر و جامعه، بلکه میان «فطرت اصیل» (امر وجودی پایدار) و «سرشت ثانویه» (محصول عارضی ساختارها) در باطن انسان جریان دارد. این تحلیل آشکار می سازد که منطق حاکم بر این رابطه، تعاملی هستی شناختی و دائمی است. عاملیت، با اتکا به منبع پیشاساختاری فطرت، همواره ساختارها را ارزیابی می کند و از این طریق، پویایی تحول اجتماعی را در تنش میان وضع موجود و حقیقت مطلوب رقم می زند.

کلیدواژه ها:

عاملیت و ساختار ، فطرت ، شهید مرتضی مطهری ، تعامل ، بازسازی مفهومی ، انسان شناسی اسلامی ، کنش انتقادی