گونه های تمایز میان سلوک عرفانی و تعقل فلسفی

معمولا برای کشف حقایق هستی از دو مسلک و روش سخن به میان می آید: روش عرفانی و روش فلسفی. روش فلسفی بر تعقل تکیه دارد و روش عرفانی بر شهود. معمولا گفته می شود اینها دو مسیر جداگانه اند برای «شناخت». «شناخت فلسفی» حصولی و مفهومی است، برخلاف شناخت عرفانی که حضوری است؛ این تقسیم از آن فلاسفه است و این تعبیرات نشانه تاثیر گفتمان فلسفی است در بحث از عرفان. این نوع نگاه ناخواسته منجر به این برداشت می شود که حاصل عرفان و مقصود آن شناخت است هرچند شناختی برتر؛ درحالی که اولا مقصود سالک فراتر از شناخت است؛ ثانیا حتی درباره شناخت نیز باید گفت سالک درنهایت سیر عرفانی خویش در حق مستهلک می شود و حق بر همه وجودش احاطه می یابد و دیگر فاعل شناسایی ای نمی ماند تا سخن از این رود که یافته هایش به طریق حصولی بوده است یا حضوری. ولی انس ما با این تقسیم و «علم»شمردن هر دو ممکن است ناخواسته به این گمان بینجامد که تفاوت عارف با فیلسوف فقط در شیوه علم است. این تعبیر ذهن شنونده را به حوزه علم می برد و به آن محدود می کند و از گونه های مختلف تفاوت دور می دارد. سلوک عرفانی به تحولات وجودی ژرفی می انجامد که تنها یکی از آنها تفاوت در شیوه شناخت است و حتی در این مورد نیز تعبیر شناخت رسا و وافی به مقصود نیست. در این مقاله به گونه های مختلف تفاوت میان عارف و فلیلسوف اشاره شده است تا تفاوت این دو رویکرد در شروع سلوک یا تعقل، غایت و مقصود آن و شیوه دست یابی به آن روشن شود و معلوم گردد تفاوت بسیار ژرف تر از آن میزانی است که تعبیر «تفاوت در نحوه شناخت» به ذهن القا می کند.

کلیدواژه ها:

عقل ، شهود ، کشف ، معرفت ، سلوک ، فنا ، قلب ، تعقل