ضرورت حفظ و تکامل نظام یکپارچه درمان اعتیاد و کاهش آسیب در ایران؛ نگاهی به آینده نظام سلامت

در دو دهه ی گذشته، ایران دستاوردهای قابل توجهی در کنترل پیامدهای بهداشتی و اجتماعی مصرف مواد و به ویژه مهار انتقال عفونت های مرتبط با مصرف تزریقی به دست آورده است. این موفقیت که در مقایسه با بسیاری از کشورهای منطقه کم نظیر محسوب می شود، حاصل شکل گیری سیاست گذاری منسجم مبتنی بر رویکرد سلامت عمومی و نگاه سیستمی به پدیده ی اعتیاد بوده است (۱). در این چارچوب، درمان دارویی، مداخلات روان شناختی و برنامه های کاهش آسیب در قالب یک ساختار یکپارچه و عمدتا در بستر مراکز درمان سوءمصرف مواد ارائه شده اند. تجربه عملی این سال ها نشان داده است که اثربخشی درمان اعتیاد نه صرفا به دارو، بلکه به بسته ی خدماتی جامع ارائه شده در این مراکز که شامل پایش پزشکی، حمایت روانی-اجتماعی و ارتباط مستمر با نظام سلامت وابسته است. در ادبیات نوین پزشکی نیز مفهوم "درمان" دستخوش تحول شده است. در بسیاری از بیماری های مزمن، درمان دیگر به معنای بازگشت کامل به وضعیت پیش از بیماری تعریف نمی شود، بلکه به عنوان فرآیندی برای کاهش بار بیماری و مدیریت پایدار آن شناخته می شود. اعتیاد نیز به عنوان یک اختلال مزمن عودکننده در همین چارچوب قابل فهم است. در این رویکرد، هدف درمان کاهش شدت و پیامدهای بیماری، کاهش رفتارهای پرخطر، بهبود کارکرد اجتماعی و تثبیت وضعیت فرد است؛ حتی اگر حذف کامل بیماری در کوتاه مدت امکان پذیر نباشد. درمان های نگهدارنده با آگونیست هایی مانند متادون و بوپرنورفین، در کنار مداخلات روان شناختی و اجتماعی، دقیقا با همین هدف طراحی شده اند تا با کاهش ولع مصرف و تثبیت وضعیت زیستی و رفتاری بیمار، امکان دستیابی به یک تعادل پایدار در زندگی فرد فراهم شود. مطالعات انجام شده در ایران نیز موید اثربخشی این رویکرد هستند. پژوهش هایی مانند مطالعه ی سیدعلینقی و همکاران نشان داده اند که گسترش درمان های نگهدارنده همراه با برنامه های کاهش آسیب نظیر توزیع سرنگ استریل، مراکز گذری و ادغام خدمات پیشگیری از HIV با درمان اعتیاد، نقش مهمی در کاهش رفتارهای تزریقی پرخطر و در نتیجه مهار انتقال HIV در میان مصرف کنندگان مواد داشته است (۲). این مداخلات توانسته اند فراوانی تزریق و استفاده مشترک از سرنگ را کاهش داده و در نتیجه بار عفونت های منتقله از راه خون را به طور معناداری کنترل کنند. تجربه ایران در این زمینه، در مقایسه با بسیاری از کشورهای همسایه که عمدتا بر رویکردهای مبتنی بر کاهش عرضه و برخورد انتظامی تمرکز داشته اند، نشان می دهد که سیاست های مبتنی بر سلامت عمومی می توانند به ثبات الگوی مصرف و کاهش آسیب های اجتماعی منجر شوند.

کلیدواژه ها:

Treatment ، Harm Reduction ، Addiction Treatment Center ، کاهش آسیب ، درمان ، مراکز درمان اعتیاد