ویژگی های شاخص خاک و ارزیابی میدانی ساده آن ها در جنگل هیرکانی: از خاک تا پوشش گیاهی

مقدمه: هنگامی که مطالعه و بررسی خاک به ویژه در عرصه های جنگلی مطرح باشد، بحث زمان، هزینه ها و سختی کار، اهمیت ویژه ای پیدا می کند. واقعیت آن است که برای دستیابی به نتایج دقیق و قابل اتکا در ارزیابی خاک، این ملاحظات اجتناب ناپذیرند. در عین حال، افرادی که در عرصه های طبیعی فعالیت می کنند، به دنبال روش هایی هستند که در عین دقت قابل قبول، سهولت لازم و هزینه های کمتری را به همراه داشته باشند. هدف اصلی مقاله پیش رو، مبتنی بر همین رویکرد است. یعنی شناسایی و معرفی آن دسته از ویژگی های خاک که بتوانند با دقتی قابل قبول، اطلاعات ضروری برای درک عملکردها و وظایف خاک در عرصه های جنگلی را فراهم کنند. در ادامه، روش هایی معرفی خواهند شد که سنجش این ویژگی ها را به صورت میدانی، با سهولت و صرف هزینه کمتر ممکن می کند.بدنه: در علم خاک شناسی، ویژگی های خاک به طور معمول در سه دسته ی اصلی فیزیکی، شیمیایی و زیستی طبقه بندی می شوند. در هریک از این گروه ها، مجموعه ای از ویژگی ها وجود دارند که می توانند به طور موثری ماهیت و نقش عملکردی خاک را تبیین کنند. براساس پژوهش های متعدد، برخی از این ویژگی ها به عنوان «شاخص» قابل شناسایی هستند. به این معنا که از یک سو، خود نماینده عملکردهای خاک هستند و از سوی دیگر با بسیاری از ویژگی های دیگر، رابطه آماری و بوم شناختی دارند. بافت خاک و فشردگی خاک از میان ویژگی های فیزیکی، مواد آلی و اسیدیته خاک از میان ویژگی های شیمیایی که تاحدی می توانند به عنوان معرف ویژگی های زیستی و تغذیه ای خاک نیز مطرح باشد، را می توان به عنوان ویژگی های شاخص در سه گروه یادشده به ویژه در خاک های جنگلی معرفی کرد. اگرچه مقدار این ویژگی های شاخص می تواند در آزمایشگاه و به طور دقیق تعیین شود، اما می توان با امکان پذیرترین روش ها در عرصه جنگلی نیز آن ها را اندازه گیری کرد. در کنار ویژگی های خاک، موضوع بسیار مهم دیگر در بررسی خاک های جنگلی و در اصل در بوم سازگان های جنگلی، توجه به مجموعه پوشش های رستنی از گونه های علفی کف تا درختان است. توجه و شناخت مناسب از این گیاهان و نیاز آن ها و ظهور و عدم حضورشان در مناطق مختلف، آیینه ای از ویژگی های خاک و اجزای دیگر بوم سازگان جنگلی می تواند باشد.جمع بندی: افرادی که در طبیعت و به ویژه در جنگل مشغول به کار هستند، همواره به دنبال روش هایی هستند که علاوه بر دقت قابل قبول، در زمان و هزینه ها نیز صرفه جویی داشته باشند. این موضوع شاید در بررسی و مطالعه خاک های جنگلی، که با هزینه ها و دشواری بیشتری همراه است، بیشتر مورد توجه قرار گیرد. نگاه دقیق به جنگل و شناخت عمیق پوشش گیاهی موجود در آن می تواند مبنایی مناسب برای دستیابی به اهداف فوق قرار گیرد. در عین حال، برای پژوهشگران، مدیران و کارشناسان جنگل که به بررسی خاک جنگل می پردازند، آگاهی از ویژگی های کلیدی مانند بافت، چگالی، فشردگی، نوع و میزان ماده آلی و اسیدیته خاک که بتوان آن ها را با روش های ساده تر تعیین کرد، راهکاری مناسب برای صرفه جویی در زمان و هزینه ها است که باید به آن توجه کافی داشته باشند.

کلیدواژه ها:

اسیدیته خاک ، بافت خاک ، پوشش گیاهی ، چگالی خاک ، فشردگی خاک ، ماده آلی خاک