رابطه دوسویه معرفت و اخلاق وحیانی: تحلیلی از منظر عقلانیت دینی و اندیشه های آیت الله جوادی آملی

تبیین ماهیت رابطه میان «هست ها»ی معرفتی و «بایدها»ی اخلاقی، با ورود عنصر «وحی»، ابعاد پیچیده تری می یابد. با وجود تمرکز پژوهش ها بر تاثیر یک سویه معرفت بر اخلاق، این خلا وجود دارد که در منظومه فکری آیت الله جوادی آملی، معرفت شناسی و اخلاق وحیانی چگونه رابطه ای دوسویه و ارتقابخش برقرار می کنند و این تعامل تحت پارادایم «عقلانیت دینی» چه سازوکاری دارد؟ بر این اساس، هدف اصلی، صورت بندی الگوی این تعامل دوسویه است. برای نیل به این هدف، با اتخاذ روش تحلیل محتوای کیفی و استدلال منطقی، آثار محوری آیت الله جوادی آملی، مورد واکاوی قرار گرفته تا ارتباط نظام مند میان مفاهیم کلیدی همچون «عقل و وحی»، «طهارت نفس» و «معرفت شهودی» در چارچوب نظریه «عقلانیت دینی» تبیین شود. یافته ها نشان می دهد که این رابطه، یک چرخه «دوسویه، اندام وار و تعالی بخش» است: ۱. معرفت اولیه (عقل، فطرت، وحی) → عمل؛ ۲. عمل + تقوا → طهارت نفس (رفع موانع، شرط لازم) + افاضه فرقان الهی (شهود قلبی، شرط کافی)؛ ۳. معرفت تعالی یافته → عمل عالی تر. التزام به فضائل و تهذیب نفس، به مثابه شرطی معرفت شناختی، موانع ادراک (رذائل) را مرتفع ساخته و ظرفیت فاعل شناسا را برای نیل به مراتب عالی تر معرفت، همچون «فرقان» و «شهود قلبی»، ارتقا می بخشد. این معرفت تعالی یافته نیز به نوبه خود، به سطحی عالی تر از عمل اخلاقی می انجامد. این چرخه پویا در بستر پارادایم «عقلانیت دینی» معنا می یابد که در آن، عقل در طول وحی عمل کرده و وحی، نقش شارح، متمم و مهیمن بر عقل را ایفا می کند.

کلیدواژه ها:

کلیدواژه‎ها: اخلاق وحیانی ، معرفت شناسی ، آیت الله جوادی آملی ، عقلانیت دینی ، طهارت نفس ، معرفت شهودی