امنیت آب کلان شهر زاهدان در پیوند تغییر اقلیم و هیدروپلیتیک فرامرزی حوضه هیرمند

امنیت آب، به عنوان یکی از ابعاد بنیادین امنیت انسانی در دهه های اخیر و به ویژه در مناطق خشک و نیمه خشک جهان، به مسئله ای راهبردی و چندبعدی تبدیل شده است. کلان­شهر زاهدان، به­دلیل قرارگیری در اقلیم خشک، رشد سریع جمعیت، گسترش سکونتگاه های غیررسمی و وابستگی منابع تامین آب شهری به منابع برون­مرزی (انتقال آب از چاه نیمه های زابل به زاهدان)، با سطح بالایی از آسیب پذیری آبی مواجه­است. پژوهش حاضر با هدف ارزیابی جامع امنیت آب کلان­شهر زاهدان، تاثیرات هم زمان تغییر اقلیم و مناسبات هیدروپلیتیکی حوضه آبریز فرامرزی هیرمند را بر پایداری منابع آب این شهر مورد بررسی قرارمی دهد. روش تحقیق از نوع کاربردی و مبتنی بر رویکرد ترکیبی (کمی–کیفی) است. در بخش اقلیمی، از داده های پایگاه «CRU» و شاخص استاندارد بارش–تبخیر–تعرق (SPEI) در دوره ۱۹۹۱–۲۰۲۲ به منظور تحلیل روندهای دما، بارش و خشکسالی در حوضه هیرمند استفاده شده­است. در بخش هیدروپلیتیکی، با روش تحلیل محتوای کیفی، به بررسی معاهده ۱۳۵۱، اسناد و گزارش­ها درخصوص سیاست ها و اقدامات زیرساختی افغانستان به عنوان کشور بالادست و تحلیل فضایی–ژئوپلیتیکی روابط دو کشور پرداخته شده است. یافته های اقلیمی نشان می دهد که حوضه هیرمند طی سه دهه اخیر، با افزایش معنادار دما، کاهش تدریجی بارش و تشدید فراوانی و شدت خشکسالی ها مواجه بوده است؛ به­گونه­ای که به­ازای هر دهه، بارش در کلان­شهر زاهدان ۷.۹۴ میلی­متر کاهش یافته است؛ روندی که ظرفیت طبیعی حوضه برای تامین پایدار آب را به شدت تضعیف­کرده و وابستگی مناطق پایین دست، به ویژه زاهدان را به آورده­های ناپایدار رودخانه افزایش داده است. از سوی دیگر، تحلیل هیدروپلیتیکی، حاکی از غلبه الگوی رقابت و هیدروهژمونی در مناسبات ایران و افغانستان است. توسعه سدها و طرح های انحرافی نظیر سد کمال خان، همراه با ضعف سازوکارهای اجرایی معاهده ۱۳۵۱ هیرمند، فشار مضاعفی بر امنیت آب زاهدان وارد کرده است. نتایج پژوهش نشان می دهد که ناامنی آب زاهدان حاصل برهم کنش پیچیده عوامل طبیعی (تغییر اقلیم) و انسانی–سیاسی (هیدروپلیتیک) است و تداوم آن می تواند پیامدهای گسترده ای برای امنیت غذایی، اجتماعی، اقتصادی و ملی به­ همراه داشته­ باشد

کلیدواژه ها:

امنیت آب ، هیدروپلیتیک ، تغییر اقلیم ، حوضه آبریز هیرمند ، زاهدان ، تاب آوری